خانوارها به اندازه بودجه تکمیل جاده تهران-شمال، هزینه دور زدن فیلترینگ میکنند
بازار ۱۰۵ همتی فیلترشکنها
حامد اناری: بازار فیلترشکنها حکایت تبوتاب بازاری است که بهطور الزامی از نقطه مسدودسازی و اختلال تغذیه میکند. وقتی دسترسی به شبکه جهانی با موانع ساختاری روبهرو شد، ابزارهای کنار زدن سدها به بخشی جداییناپذیر از سبد هزینه خانوارهای ایرانی تبدیل شدند. با استناد به گزارش دیتاک، اندازه بازار سالانه فیلترشکنها ۱۰۵همت تخمین زده میشود. البته این برآورد محتمل از اندازه این بازار است. کف سختگیرانه بیش از ۳۰همت و سقف احتمالی آن ۱۶۴همت ذکر شده است. طبق محاسبات انجام شده بر اساس دادههای نظرسنجیهای معتبر نیز اندازه این بازار بین ۶۱ تا ۱۶۴همت تخمین زده میشود. جالب است بدانید این برآورد شامل فاندهای بینالمللی و بودجههای دریافتی توسط سرویسهای رایگان فیلترشکن جهت ارائه خدمات به کاربران ایرانی نمیشود.
برای شفافسازی این عدد، جالب است بدانید براساس آمارنامه دارویی کشور در نیمه اول سال ۱۴۰۵، بازار دارویی ایران، بازاری با ارزشی معادل ۱۰۵همت (هزار میلیارد تومان) بوده است. طبق گزارش مذکور، اندازه بازار فیلترشکنها تقریبا معادل بودجه مورد نیاز برای تکمیل آزادراه تهران-شمال است. بررسی و تحلیل بیش از ۱۲۵هزار نمونه محتوای منتشرشده در بسترها و کانالهای تلگرامی در کنار دادههای پیمایشهای ملی، نشان از تحولی عمیق در الگوی رفتاری کاربران دارد. در یک بازه ۱۵ماهه، بیش از ۳۰میلیارد بار بازدید از محتواهای مرتبط با معرفی و فروش ابزارهای کنار زدن محدودیت ثبت شده است. این حجم بالای بازخوانی نشان میدهد که جستوجو برای یافتن کانالهای پایدار اتصال، به یک روتین و رفتار روزمره تبدیل شده است.
جذابیت و حساسیت این مساله تا حدی بود که شاخص توجه به اخبار و آگهیهای فیلترشکن نسبت به اخبار نرخ ارز و دلار، نسبت 10 به 8 را به ثبت رساند؛ الگویی که تنها در لحظات جهشهای ناگهانی بازار ارز تغییر میکند. آمارها اما تصویر جالبی ارائه میدهند. از هر چهار کاربر ایرانی، سه نفر از ابزارهای دور زدن محدودیت استفاده میکنند و از هر سه کاربر این ابزارها، یک نفر به طور منظم برای حفظ کیفیت اتصال خود دست به جیب میشود و برای آن هزینه پرداخت میکند.
بازار ویپیان یا سر گردنه
این گزارش در ادامه بررسی دادههای مربوط به فیلترشکن، به مقایسهای معنادار میرسد. قیمت یک گیگ فیلترشکن تقریبا برابر با یک نان بربری است. پایش ۱۲۵ هزار نمونه محتوای کانالهای تلگرامی فروش فیلترشکن نشان میدهد در طولانیترین دوره قطعی، متوسط هر گیگابایت به ۳۹۰ هزار تومان رسید. هرچند که در اوج تقاضا قیمت هر گیگ حتی دومیلیون تومان هم قیمتگذاری شد. پس از اتصال مجدد اینترنت بینالملل، قیمتها روند کاهشی پیدا کرد اما در سطحی برابر با حدودا پنج برابر ابتدای دوره ۱۵ماهه تثبیت شد. گزارش نشان میدهد در فروردین ماه سال ۱۴۰۴، قیمت هر گیگ برابر با ۱۷۰۰ تومان بوده است. برآورد فعلی از قیمت هر گیگابایت در بازار فیلترشکن برابر با ۸۰۰۰ تومان است؛ یعنی رشدی 4.8برابری. جالب است بدانید در دوره قطعی اینترنت، اتصال به سرویسهای بینالمللی به نیازی پرهزینه تبدیل شد. در اوج خاموشی دیجیتال، خرید یک بسته فیلترشکن ۳۰ گیگابایتی نزدیک به ۱۲میلیون تومان هزینه داشت.
استراتژی چندسکویی چیست؟
گزارش با بررسی مجموعا ۱۱۶ روز قطعی اینترنت که ۶۸ روز آن در بهار سال جاری رخ داد و ۴۸ روز دیگر در زمستان سال گذشته، تحلیل آمار و اطلاعات و رصد بسترهای بینالمللی مانند اینستاگرام و تلگرام و سکوهای داخلی و پایش دادههای نظرسنجیهای مختلف، رفتار کاربران اینترنت را در این دوره تحلیل کرد. در فصل خاموشی اینترنت ایران، که شامل یک دوره پیوسته ۸۸ روزه میشد، روزانه در هسته اقتصاد دیجیتال حدود ۵۰۰میلیارد تومان و در اقتصاد کلان تا ۵ همت خسارت بهعمل میآمد.
نتیجه خاموشی و نبود دسترسی به سرویسهای بینالمللی آن بود که کاربران ایرانی کوچ نکرده و بسته به شرایط زمان، در جهت تامین نیاز خود، دامنه حضور دیجیتال خود را گسترش دادند. این گزارش نشان میدهد بهازای هر کاربر ایرانی در شبکههای اجتماعی بیش از ۳ حساب کاربری فعال وجود دارد. این در نسبت با سال ۱۴۰۳ دو برابر شده است. به این معنا که کاربران بسترهای بینالمللی را ترک یا رها نکرده و بنابر ضرورت، بسترهای داخلی را نیز به سبد شبکههای اجتماعی خود اضافه کردند. فارغ از کاربران، کسبوکارهای آنلاین نیز تغییر عمدهای در رفتار خود داشتند و به استراتژی چندسکویی روی آوردند. این گزارش نشان میدهد از هر ۱۰۰ فروشگاه فعال اینستاگرامی حداقل ۴ مورد، حضور همزمان در بسترهای داخلی را بهعنوان بخشی از استراتژی خود انتخاب کردهاند.
معادله رالی پیامرسانهای بومی
با انسداد مسیرهای ارتباطی بینالمللی، بخشی از ترافیک و فعالیتهای دیجیتال کاربران به سمت سکوهای بومی هدایت شد. جابهجایی اجباری که در فاصله فروردین ۱۴۰۴ تا خرداد ۱۴۰۵، معادلات بازار پیامرسانهای داخلی را تغییر داد. آمار کاربران فعال سه سکوی بله، روبیکا و ایتا از شکلگیری نوعی کوچ اجباری روایت میکند. در این میان، بله بیشترین رشد عددی را تجربه کرده است. تعداد کاربران فعال این پیامرسان از ۱۱میلیون نفر در فروردین ۱۴۰۴ به ۴۱میلیون نفر در خرداد ۱۴۰۵ رسیده و رشد ۲۷۰ درصدی را ثبت کرده است.
روبیکا نیز در همین بازه با رشد ۵۰ درصدی، تعداد کاربران فعال خود را از ۲۸میلیون به ۴۲میلیون نفر رسانده است. یکپارچگی خدمات محتوایی، دسترسی به ویدئو و مجموعهای از قابلیتهای متنوع، به این سکو امکان داده است سهم قابلتوجهی از موج جدید ورود کاربران را جذب کند. ایتا نیز با رشد ۲۶ درصدی، از ۲۷میلیون به ۳۴میلیون کاربر فعال رسیده است. با این حال، رشد ایتا در مقایسه با دو رقیب دیگر محدودتر بوده؛ موضوعی که در کنار جایگاه نخست این پیامرسان در سال ۱۴۰۳، نشاندهنده تغییر نسبی موازنه میان سکوهای بومی است.
اما روی دیگر این رشد، کیفیت تجربه کاربری است. بررسی بازخورد کاربران و پایش عملکرد فنی این سکوها نشان میدهد افزایش ناگهانی بار کاربران در مواردی با افزایش اختلالات و نارضایتیها همراه شده است. به بیان دیگر، بخشی از ظرفیت جذبشده در آمار کاربران فعال، در سطح تجربه روزمره کاربر به چالش تبدیل شده است. حضور ناگهانی کاربران، فرصتی کمسابقه برای پیامرسانهای بومی ایجاد کرد تا سهم بیشتری از بازار ارتباطات دیجیتال را در اختیار بگیرند. اما همین فرصت، فشار سنگینی نیز بر زیرساختهای فنی آنها وارد کرد. بنابراین، در ارزیابی عملکرد این سکوها نمیتوان تعداد کاربران فعال را بهتنهایی معیار موفقیت دانست. دوام این رشد به ظرفیت زیرساخت، پایداری سرویسها و توانایی پلتفرمها در تبدیل ورود اجباری کاربران به استفاده پایدار و رضایتمندانه وابسته است.
بازاری که کوچک شد
گزارش در بخش دیگری به پایش اطلاعات در حوزه تجارت اجتماعی میپردازد. فروشگاههای فعال اینستاگرامی پس از قطعی در خرداد ۱۴۰۴ ظرف یک هفته به ظرفیت اوج خود برگشت و پس از قطعی ۸۸روزه، تا پایاندوره گزارش به حدود ۵۹ درصد رسیده است. در بخش دیگری، کمپینهای فروش و بازاریابی در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال ۱۴۰۳ بررسی شد. بر اساس سه معیار مستقل تعداد برندها و کسبوکارهای فعال، حجم محتوای منتشر شده و میزان بازدید محتوای مرتبط با کمپینهای فروش و بازاریابی، هر سه شاخص کاهش بیش از ۴۰ درصدی را نسبت به سال ۱۴۰۳ تایید میکنند.
شاخصهای مذکور در کمپینهای بلک فرایدی و شب یلدا حدودا ۲۵ درصد کوچکتر شدند و بزرگترین کارزار فروش سالانه ایرانیان یعنی بازار شب عید، بهدلیل وضعیت جنگی و بحرانی تقریبا تعطیل شد. از دل این حروف و اعداد شاید بتوان به این نتیجه رسید که سیاست مسدودسازی نتوانست الگوی تقاضا یا مسیر جریان اطلاعات را تغییر دهد، و در نهایت هزینهای هنگفت به سبد خانوار و کسبوکارها تحمیل کرد و بازاری ۱۰۵ همتی در سایهها آفرید. جابهجایی آمارها در بسترهای داخلی نشان میدهد که کاربران حتی در صورت استفاده از ابزارهای بومی، آن را بهعنوان راهحلی موقت و مکمل پذیرفتهاند.
