چرا استرالیاییها در خانه دو کنسول بازی دارند؟
نقش گیمری مادران
حامد اناری: بازیهای ویدئویی یکی از فعالیتهای محبوب اوقات فراغت در استرالیا به شمار میروند. تازهترین آمارها نشان میدهد که ۷۴ درصد خانوارهای استرالیایی دستکم دو دستگاه مخصوص بازی در اختیار دارند. در این میان اما گروهی حضور دارند که تابهحال کمتر مورد بحث و بررسی قرار گرفتهاند. در مطالعات پژوهشی، والدین معمولا از منظر نقششان در مدیریت و نظارت بر بازی کردن فرزندان مورد بررسی قرار میگیرند؛ به این معنا که مسوولیت دارند بر نحوه بازی کودکان نظارت کنند و از طریق همبازی شدن با آنها، به تقویت انسجام و همبستگی خانواده کمک کنند. اما درباره والدینی که مستقل از فرزندان خود بازیهای ویدئویی انجام میدهند، چه میدانیم؟ اینکه آنها چگونه، چه زمانی، چه بازیهایی و به چه دلایلی بازی میکنند؟
پاسخ خیلی ساده است؛ اطلاعات چندانی در این زمینه وجود ندارد. پژوهشی که بهتازگی در ژورنال Communication Research and Practice منتشر شده است، احتمالا اولین گزارشی بهشمار میرود که بهطور مستقل به تجربه بازیکردن مادران در استرالیا پرداخته است. این گزارش نشان میدهد که بازیهای ویدئویی برای مادران میتواند بهعنوان ابزاری موثر برای ریکاوری از استرس والدگری عمل کند و از طریق گسست ذهنی، آرامش و احساس تسلط بر چالشها، به بهبود سلامت روان آنها کمک کند. البته ناگفته نماند نویسندگان این مطالعه تاکید میکنند که یافتهها بر اساس نمونهای کوچک (۳۸ نفر) و خودانتخابی است و بیشتر شرکتکنندگان از قشر تحصیلکرده و شاغل بودهاند. بنابراین، این نتایج را نمیتوان به تمام مادران تعمیم داد. آنچه که پیداست، ضعف شناختی موجود و حفره پژوهشی در مورد جمعیت گیمرهای ایرانی است. در این خلأ شناختی، مواردی مانند سلامت روان این گروه جمعیتی حدودا سیمیلیونی نادیده گرفته میشود یا اینکه بسیار به آن کم پرداخته شده است.
فشار زندگی و اوقات فراغت
فرزندپروری مستلزم صرف انرژی قابلتوجهی از نظر عاطفی، ذهنی و جسمی است. هنگامی که این مسوولیت با اشتغال، وظایف روزمره زندگی و کارهای خانه همراه میشود، میتواند بسیار استرسزا و فرساینده باشد. در استرالیا، همچنان بخش عمده کارهای خانگی بر عهده مادران است و همانگونه که یافتههای پژوهشها نیز نشان میدهد، بار مسوولیت والدگری نیز بیش از پدران بر دوش آنها قرار دارد. یافتههای پژوهش نشان میدهد هیچیک از مادران اعلام نکردهاند که کمتر از نیمی از زمان مراقبت از فرزند را بر عهده دارند؛ در مقابل، ۴۶ درصد پدران گفتهاند سهم آنها از مراقبت، کمتر از نصف زمان مشترک والدین است. همچنین ۲۲ درصد از مادران، اظهار کردهاند که بخش عمده یا تمام مسوولیت مراقبت روزانه از فرزند را برعهده دارند، درحالیکه هیچیک از پدران چنین وضعیتی را گزارش نکردهاند.
در مطالعه مقدماتی، از ۳۸ مادر که خود را گیمر معرفی میکردند، درباره عادتها و شیوه بازی کردنشان نظرسنجی انجام شد. همچنین برای تحلیل یافتهها از چارچوب بازیابی استرس (Stress Recovery Framework) استفاده به عمل آمد؛ چارچوبی که معمولا برای ارزیابی این موضوع به کار میرود که فعالیتهای اوقات فراغت چگونه از طریق فاصله گرفتن ذهنی از کار، ایجاد آرامش، کسب مهارتهای جدید و ایجاد احساس کنترل بر رفتارها و پیامدها به کاهش استرس ناشی از کار کمک میکنند. با بررسی نتایج در این چهار بُعد، این امکان به دست آمد تا میزان تاثیر بازیهای ویدئویی بر ارتقای رفاه و سلامت روان والدین از طریق کاهش استرس را ارزیابی کنیم.
مادران استرس خود را با گیم کاهش میدهند
بهطور کلی، بازیهای ویدئویی در سه بُعد نخست این چارچوب، یعنی فاصله گرفتن ذهنی، آرامش و کسب مهارت، موجب بهبود احساس رفاه و سلامت روان شرکتکنندگان شدند؛ اما در بُعد «احساس کنترل»، مسوولیتهای والدگری، احساس گناه و حتی طراحی برخی بازیها، نقش محدودکننده داشتند. فاصله گرفتن ذهنی از فشارهای روزمره بیشتر از طریق بازی کردن بهتنهایی حاصل میشد؛ روشی که محبوبترین شیوه بازی میان مادران شرکتکننده بود. ۶۵ درصد از آنها بازی انفرادی را ترجیح میدادند. بازی کردن بهتنهایی به آنها کمک میکرد بهطور موقت از نقش مراقبتی خود فاصله بگیرند؛ بهطوری که ۷۱ درصد معتقد بودند این شیوه بازی، سلامت روان آنها را بهبود بخشیده است.یکی از شرکتکنندگان در این باره چنین میگوید: «من بازیهای زیادی را همراه فرزندانم یا بهصورت آنلاین انجام میدهم، اما بیشتر اوقات ترجیح میدهم تنها بازی کنم تا انرژی اجتماعیام را دوباره بازیابی کنم».
احساس آرامش نیز از طریق گونههای مختلف بازی، از جمله بازیهای اکشن-ماجراجویی، نقشآفرینی و شبیهسازی به دست میآمد. ۸۰ درصد از مادران با کامپیوتر شخصی خود یا کنسول بازی میکردند و از جمله محبوبترین بازیهای آنها میتوان به Pokémon، Minecraft، Mario Kart، Fallout 4 و Assassin's Creed اشاره کرد. نتایج نشان میدهد تقریبا ۹ نفر از هر ۱۰ مادر معتقدند بازیهای ویدئویی به آنها کمک میکند آرامش پیدا کنند و از فشارهای روزمره فاصله بگیرند. بیشتر شرکتکنندگان (۸۹ درصد) اعلام کردند که بازیهای ویدئویی به آنها کمک میکند احساس آرامش کنند و ۷۱ درصد نیز گفتند پس از بازی کردن، استرس کمتری را تجربه میکنند. فرد دیگری از شرکتکنندگان در این نظرسنجی گفت: «بازی کردن اصلیترین راه من برای آرامش و کاهش استرس است و بیش از هر فعالیت دیگری از آن لذت میبرم»
دوگانه چالش و رضایت در بین گیمرها
بازیهای ویدئویی همچنین به کسب مهارتهای جدید نیز کمک میکنند. مادران شرکتکننده در این پژوهش، «چالش» و «احساس موفقیت» را مهمترین انگیزههای خود برای بازی کردن عنوان کردند. آنها معتقد بودند مبارزههای اصلی یک بازی یا مراحلی که اصطلاحا به (Boss Fights) شناخته میشود، ساختوساز یا جهانسازی (World-building) باعث تقویت احساس شایستگی، توانایی حل مساله و تابآوری در آنها میشود. برخلاف کلیشهای که بر اساس آن تصور میشود مادران بیشتر به بازیهای زنانه یا «نرم» که فعالیتهای خانگی را بازنمایی میکنند گرایش دارند، یافتههای پژوهش مورد بحث، نشان داد مادران بازیهایی با روایتهای پیچیده، تجربههای چالشبرانگیز و جهانهای باز را ترجیح میدهند.
یکی از شرکتکنندگان در این باره گفت: «من بازیهایی را ترجیح میدهم که بتوانم خود را در آن جهان غرق کنم و مسیر خطی نداشته باشند؛ بازیهایی که بتوانم با جنبههای مختلف آنها مانند داستان، ماموریتهای فرعی، ساختوساز و اکتشاف درگیر شوم.» برخی از مادران حتی آگاهانه بازیهای دشوار را انتخاب میکردند، زیرا از اینکه بتوانند با پشتکار آنها را ادامه دهند و در نهایت بر چالشهایشان مسلط شوند، احساس رضایت میکردند.
محدودیتهای گیم برای مادران
با این حال، بازیابی استرس در بُعد «احساس کنترل» با محدودیتهای بیشتری همراه بود. همانگونه که انتظار میرفت، مسوولیتهای والدگری بر شیوه بازی کردن مادران تاثیر میگذارد و فشار زمانی و حضور فرزندان، زمان، نحوه و حتی نوع بازیهایی را که آنها میتوانند تجربه کنند، محدود میکند.
یکی از شرکتکنندگان توضیح داد: فقط زمانی بازی میکنم که پسرم شبها بخوابد. وقتی او بیدار است بازی نمیکنم، چون تمام تمرکزم روی مراقبت و فرزندپروری است.»احساس گناه ناشی از بازی کردن نیز یکی دیگر از موانع مهم بود. بسیاری از مادران احساس میکردند باید بازی کردن خود را در کنار مسوولیتهای خانوادگی توجیه کنند.یکی از مادران در این باره گفت: «وقتی بازی میکنم احساس گناه دارم، چون همیشه فکر میکنم کار مهمتری وجود دارد که باید انجام شود؛ مثلا وقت گذراندن با فرزندم، بودن در کنار همسرم، برنامهریزی برای دیدارهای خانوادگی و اجتماعی، مراقبت از کودک، رسیدگی به امور مالی خانواده، انجام کارهای خانه یا حتی کار اصلیام.»
بازی کردن همراه با احساس گناه
یافتههای این پژوهش نشان میدهد بازیهای ویدئویی ابزاری مشروع و موثر برای بازیابی از استرس در میان مادران هستند. بازی کردن به آنها کمک میکند از فشارهای روانی ناشی از مسوولیتهای والدگری فاصله بگیرند، فرصتی برای استراحت و آرامش پیدا کنند و با رویارویی با چالشهای جدید، احساس تسلط و توانمندی بیشتری به دست آورند. با این حال، انتظارات جنسیتی درباره نقش مادران باعث شده است بازی کردن اغلب نه بهعنوان شکلی از مراقبت از خود، بلکه بهعنوان نوعی احساس گناه تلقی شود.در همین حال، برخی ویژگیهای محدودکننده در طراحی بازیها نیز باعث میشود مادران نتوانند به برخی بازیها یا سبکهای مختلف دسترسی مناسبی داشته باشند؛ موضوعی که فرصت آنها برای کاهش استرس را بیش از پیش محدود میکند.
ضعف شناختی در مورد مادران گیمر ایرانی
در ایران ماجرا کمی متفاوت است. مشکل کمبود اطلاعات که خود میتواند دلایل مختلفی داشته باشد، دسترسی داشتن به اطلاعات بهروز کمی نتیجهگیری و مقایسه را دشوار میسازد. ضریب نفوذ بازی با استناد به گزارش بنیاد ملی بازیهای رایانهای، بیش از 43 درصد اعلام شد. سهم زنان ایرانی از 35 درصد در سال 1392 به اوج خود یعنی 41 درصد در سال 1402 رسید. با استناد به گزارش روند تحولات مصرف بازیهای دیجیتال در ایران، که دادههای پیمایشی را از سال 1392 تا 1402 رصد و تحلیل میکند، میانگین سنی گیمرهای ایرانی در سال 1402 به 29 سال میرسد.الگوها همینطور نشان میدهند که سهم رده سنی میانسال و بالاتر (35 سال به بالا)، از درصد 5 در سال 1394، به 40 درصد در سال 1402 رسیده است.
گزارش بنیاد ملی بازیهای رایانهای همچنین آمار سال 1400 را ارائه میدهد، در این سال میانگین زمان بازی روزانه زنان به 64 دقیقه رسید. تفاوت عمده جامعه گیمر ایرانی با دیگر کشورها را در شمار بالای بازیکنان موبایلی میتوان مشاهده کرد. در سال 1402، بیش از 86 درصد گیمرها با گوشی هوشمند خود بازی میکردند. با این حال مشخص نیست گروه جمعیتی زنان گیمر در ایران، در چه شرایط بهخصوصی قرار دارند. برای درک جزئیات بیشتر از شرایط مادران گیمر ایرانی نیاز به انجام پژوهشها و نظرسنجیهایی است که تاکنون انجام نشده است.
