اقتصاد جهانی پس از دیدار ترامپ - شی
واژه «تله توسیدید» را اولین بار گراهام آلیسون، اندیشمند علوم سیاسی آمریکا، در سال ۲۰۱۲ در روزنامه فایننشال تایمز به کار برده بود. او در مقالهای که برای این روزنامه نوشته بود، پرسیده بود «آیا آمریکا و چین میتوانند از تله توسیدید بگریزند؟ »
توسیدید، تاریخ نگار یونانی است که حدود ۲۵۰۰ سال پیش میزیست و در کتاب جنگ پلوپونزی خود به جنگ آتن و اسپارت اشاره میکند و مینویسد که اسپارت از این بابت وارد جنگ با آتن شده بود که آتن داشت قدرت میگرفت و برای جلوگیری از قدرت گرفتن آن، اسپارت مجبور به جنگ با آن دولت شهر شد. گراهام با استفاده از این استعاره تاریخی آن نظر را درباره چین و آمریکا بیان کرد. حال پس از گذشت ۱۴ سال از مقاله آلیسون و بیش از ۲۵۰۰ سال از جنگ آتن و اسپارت، اکنون شی جین پینگ خواهان دور شدن آمریکا از تفکری است که حدود ۱۴ سال پیش گراهام آلیسون وارد ادبیات سیاسی آمریکا کرد. ادبیاتی که در آن چین رقیبی است که آمریکا خواه ناخواه وارد نبرد با آن خواهد شد.
اما این دیدار را میتوان دیداری فراتر از دیدار سیاسی دید. در واقع آن طور که رسانهها گزارش دادهاند، در دیدار این دو رهبر که کشورهای آنها نزدیک به ۳۳ درصد تجارت جهانی و ۴۵ درصد تولید ناخالص داخلی جهان را در اختیار دارند چند اتفاق و یا بهتر بگوییم توافق مهم صورت گرفت. اولین توافق تعهد بر متوقف کردن جنگ تجاری بود که ترامپ در سال گذشته میلادی آن را کلید زد. رویدادی که برخلاف انتظار ترامپ، چین با ممنوع یا محدود کردن صادرات مواد معدنی کمیاب به ایالات متحده و بالا بردن تعرفه واردات از آمریکا و نیز نخریدن محصولات کشاورزی آمریکا از جمله سویا - که بالغ بر ۶۰ درصد کل محصولات سویای آمریکا میشد- به آن پاسخ سخت داد. واکنش چین عملا آمریکا را بر آن داشت که مذاکرات تجاری با چین داشته باشد که آخرین آن مذاکرات بوسان در سال گذشته بود که به نوعی آتشبس تجاری منتهی شد. حال دیدار ترامپ از پکن این آتشبس را تبدیل به صلح کرد، آن هم صلحی که در آن چین بنا بر گزارش رویترز خواهان خرید ۲۰۰ فروند هواپیمای بوئینگ از آمریکا شد و در مقابل هم صادرات مواد معدنی کمیاب را که صنعت آمریکا از فضانوردی گرفته تا خودروسازی به آن وابسته است آزاد کرد.
اما اتفاق دیگری که در این سفر رخ داد، همگرایی دو طرف بر آزاد بودن تنگه هرمز است. آمریکا از این بابت که چین بر ایران نفوذ دارد از نفوذ چین میخواهد استفاده کند تا ایران تنگه هرمز را باز نگه دارد. رویدادی که کما و بیش به تسهیلات نه چندان زیاد عبور و مرور در تنگه هرمز منتهی شد. در واقع ایران با استفاده از تنگه هرمز که نزدیک به ۲۰ درصد صادرات نفت خام و ۳۰ درصد اوره جهان از آن عبور میکند فشاری را بر اقتصاد جهانی وارد میکند تا دولتهای جهان مجبور شوند بر آمریکا فشار وارد کنند که حداقل جنگ با ایران را خاتمه دهد. در واقع زمانی که ترامپ با شی گفتوگو میکرد که بر ایران فشار وارد کند تا تنگه هرمز را باز کند، شی گفته بود که نباید جنگ شروع میشد که کار به اینجا کشیده شود. به هر حال آنچه که برای ایران رخ داد به ادعای توماس شلینگ، برنده نوبل اقتصادی، «آخرین بخت روشن» برای مقامات ایران بود. یعنی آمریکا، ایران را به نقطهای کشاند که مجبور شد از مهمترین حربه خود - که بستن تنگه هرمز است - استفاده کند. اگر دیدار ترامپ و شی در پکن به گفته شانگ-جین وی، اقتصاددان ارشد پیشین بانک توسعه آسیایی، به یک آتشبس تجاری پایدار میان چین و آمریکا و نیز مسیری برای بازگشایی تنگه هرمز منجر شود، اقتصاد جهانی چیزی را به دست خواهد آورد که در یکسالونیم گذشته فاقد آن بوده است: یعنی کاهش «ریسکهای دنبالهای» یا همان خطرات شدید اما کماحتمال.
در سال ۲۰۲۵ چند عملکرد ترامپ از جمله جنگ تعرفهای آمریکا علیه اقتصاد جهانی ، دو تهاجم نظامی ۱۲ و ۴۰ روزه آمریکا و اسرائیل با ایران که به ترتیب در ژوئن ۲۰۲۵ و فوریه ۲۰۲۶ رخ داد، به خطار رفتهاند و برای اقتصاد جهانی هزینه داشتهاند و لذا این چشمانداز میتواند خبر خوشایندی برای اقتصاد جهانی باشد.
در جمع بندی میتوان گفت که نشست پکن شاید پایان رقابت راهبردی چین و آمریکا نباشد، اما میتواند آغاز مرحلهای باشد که در آن دو قدرت میکوشند رقابت را مدیریت کنند، نه اینکه اجازه دهند رقابت آنان، اقتصاد جهانی را از هم بگسلد. همچنین شاید مهمترین دستاورد نشست پکن میتواند نه پایان رقابت چین و آمریکا، بلکه پذیرش این واقعیت باشد که هزینه بیثباتی برای هر دو قدرت، بیش از منافع تشدید تقابل شده است. و این همان نکتهای است که شی در ضیافت شام مطرح کرد که «ما باید شریک باشیم نه رقیب.» اما مهم این است که آیا ایالات متحده چنین نظری دارد؟ آن طور که رسانههای آمریکایی از جمله واشنگتن پست، نیویورک پست و نیویورک تایمز پس از دیدار ترامپ از پکن، نوشتهاند، آنها هنوز چین را رقیب میبینند نه، شریک !
* روزنامهنگار
