چالش دولتی شدن صنایع تولید پتاس

کوشان غلامی
صنایع تولید «پتاس» ایالت ساسکاچوان کانادا از سال ۱۹۵۰ آغاز به‌کار کرد. دولت این صنعت را به عنوان زمینه جدید سودآوری و امیدبخش سودهای بیشتر آتی می‌دانست، لذا یارانه‌های عظیمی برای پروژه‌های جدید آن که اکثرا‌ توسط کمپانی‌های آمریکایی انجام می‌گرفت، اختصاص داد.

ولی افزایش پروژه‌های این صنعت باعث تولید بیش از حد پتاس شد و وقتی در اواخر دهه ۱۹۶۰ اشباع جهانی پتاس اتفاق افتاد، این صنعت تقریبا‌ شکست خورد، لذا دولت لیبرال ایالتی در سال ۱۹۶۹ به فکر چاره برای حل این مشکل افتاد و یک برنامه اضطراری طرح ریزی کرد و قیمت پتاس را تا حد زیادی پایین آورد.
این برنامه در میان شرکت‌ها متداول بود که علاوه بر رهایی از ورشکستگی، دارای یک قیمت انحصاری در بین رقبا می‌شدند، ولی دولت جدید ساسکاچوان که در سال ۱۹۷۱ انتخاب شد، با این کار مخالف بود، زیرا بیشتر سود این فروش به شرکت‌های خصوصی تعلق می‌گرفت که این امر در درازمدت قابل تحمل نبود.
در سال ۱۹۷۴ دولت قانون جدیدی برای تولید پتاس تصویب کرد که شامل یک ذخیره مالیات بود. شرکت‌های تولیدکننده در برابر این قانون مقاومت‌هایی از خود نشان دادند و مطابقت آن را با قانون اساسی به چالش کشیدند، لذا در سال ۱۹۷۵ دولت ساسکاچوان، تصمیم به تاسیس شرکت پتاش، برای تولید دولتی پتاس گرفت.
در نوامبر آن سال، دولت تمایل خود را برای عمومی‌و دولتی شدن صنایع پتاس اعلام کرد و شروع به مذاکره با تولیدکنندگان نمود. جالب اینکه اکثر این شرکت‌ها موافقت خود را برای فروش شرکت به دولت اعلام کردند و شرکت دولتی پتاش شکل گرفت. این شرکت در سال‌های بعد معادن زیادی در حوالی ساسکاچوان خریداری کرد و نهایتا‌ ۴۰ درصد تولید داخلی را به عهده گرفت.
این مالکیت عمومی، ‌خشم دولت آمریکا را که دولت‌های ایالتی از خرید دارایی‌های خصوصی و ایجاد انحصار منع می‌کرد برانگیخت. در دهه ۱۹۸۰ وزارت بازرگانی آمریکا این شرکت را متهم به ارزان فروشی کرد و مالیات سنگینی را برای واردات پتاس به آمریکا در نظر گرفت.
در این دهه، شرکت دچار مشکلات مالی زیادی شد و پول زیادی از دست داد. در سال ۱۹۸۹ دولت محافظه کار تصمیم به خصوصی کردن مجدد این صنعت و فروش شرکت به سرمایه‌گذاران شخصی گرفت، لذا به سهامی‌عام تبدیل شد و دولت ساسکاچوان قسمتی از سهم خود را در معرض فروش همگانی قرار داد. باقی سهام این شرکت نیز در سال ۱۹۹۰ فروخته شد.
در دهه ۱۹۹۰ این کمپانی با خرید شرکت‌های آمریکایی تولید پتاس از جمله «شرکت پتاس آمریکا»، «کود مطلوب فلوریدا»، تگزاس گلف و Arcadian Corporation شروع به گسترش نمود و فعالیت‌های زیادی در صنعت خود انجام داد.
حوزه فعالیت پتاش محدود به کانادا نبوده و دارایی‌هایی در آمریکا، برزیل و حتی خاورمیانه نیز دارد. این شرکت در ماه مارس ۲۰۰۸ با گران شدن بهای پتاس یا همان کربنات پتاسیم، به یکی از ارزشمندترین شرکت‌های کانادا از لحاظ سهم بازار تبدیل شد و کارشناسان ارزش آن را حدود ۶۳ میلیارد دلار کانادا برآورد کردند.
در ۱۸ آگوست ۲۰۱۰، شرکت معدنی دو ملیتی انگلیس - استرالیایی BHP Billiton طی یک تصاحب غیردوستانه مالکیت این شرکت را با پرداخت مبلغ ۳۹ میلیارد دلار به دست آورد. این تصاحب بعد از پیشنهاد اولیه ۱۷ میلیارد دلاری شرکت بیلیتون انجام گرفت.
شرکت پتاش اکنون سنگ‌های فسفات را از صحرای غربی و توسط دولت مراکش وارد می‌کند که به اعتقاد سازمان ملل، این منطقه به صورت غیرقانونی توسط مراکش اشغال شده است. شرکت پتاش نیز به کمک به این کشور برای اشغال این منطقه، از طریق خرید منابع معدنی از آنها متهم شده است.
این شرکت اکنون با تولید ۲۳ درصد عرضه جهانی، بزر‌گ‌ترین تولیدکننده پتاس در دنیا می‌باشد. علاوه بر آن بیشترین تولید و عرضه کود شیمیایی در جهان نیز مربوط به این شرکت است و سومین تولیدکننده فسفات و چهارمین تولیدکننده نیتروژن می‌باشد. همچنین قسمتی از شرکت «کنپوتکس» که مدیریت تمامی‌ پتاس صادراتی از ساسکاچوان را به عهده گرفته را در اختیار دارد.
شرکت پتاش با سابقه ۳۵ ساله هم اکنون بیش از ۵ هزار نفر کارمند در مناطق مختلف عملیاتی خود دارد و دفتر مرکزی آن در ساسکاتون ساسکاچوان کانادا قرار دارد. پتاش سالانه درآمدی بالغ بر ۱۰ میلیارد دلار به دست می‌آورد که سود خالصی معادل ۴ میلیارد دلار را نصیب این شرکت می‌کند.