تردید در جنگ، ضرورت بازگشت به دیپلماسی
عبدالرضا غفرانی*
پاسخ به این پرسش که آیا بار دیگر شاهد درگیری نظامی خواهیم بود، آسان نیست. نگارنده نه مدعی پیشگویی تحولات آینده است و نه اساسا چنین ادعایی را میتوان در شرایط کنونی مطرح کرد. بهویژه آنکه با سیاستمدارانی چون ترامپ و نتانیاهو مواجه هستیم که رفتار و تصمیماتشان همواره با درجهای از عدم قطعیت و نوسان همراه بوده است. با این حال، بررسی برخی تحولات سیاسی، اقتصادی و بینالمللی میتواند تصویری از احتمالات پیش رو به دست دهد.
نخست، اظهارات اخیر ترامپ پس از اجلاس در شنژن چین است. او در مصاحبهای اعلام کرد که برای تصمیمگیری درباره اقدام نظامی علیه ایران عجلهای ندارد و باید دید پس از آغاز سال جدید میلادی چه اتفاقی خواهد افتاد. هرچند با توجه به سابقه رفتاری ترامپ نمیتوان این اظهارات را تضمینی برای عدم از سرگیری جنگ تلقی کرد، اما این موضعگیری میتواند نشانهای از تردید در محاسبات فعلی واشنگتن باشد. حتی میتوان احتمال داد که ترامپ در تحقق برخی خواستههای خود در قبال ایران، آنگونه که انتظار داشته، موفق نبوده و اکنون ترجیح میدهد فرصت بیشتری برای بررسی شرایط در اختیار داشته باشد.
دوم، هزینههای سنگین جنگ برای ایالات متحده است. بر اساس برآوردهای نظامی آمریکا، هزینه جنگ تاکنون به حدود ۴۷میلیارد دلار رسیده است؛ رقمی که خسارات واردشده به پایگاههای آمریکا در منطقه را نیز در بر نمیگیرد. در شرایطی که اقتصاد آمریکا با چالشهای خاص خود مواجه است، افزایش هزینههای نظامی و احتمال گسترش دامنه جنگ نمیتواند برای دولت ترامپ بیاهمیت باشد. بنابراین، ملاحظات اقتصادی و مالی را باید یکی از عوامل بازدارنده در تصمیمگیری برای شروع مجدد درگیری دانست.
سوم، نتایج انتخابات میاندورهای آمریکا و پیامدهای سیاسی آن است. پیروزی دموکراتها و کسب اکثریت در هر دو مجلس کنگره، موقعیت سیاسی دولت ترامپ را با محدودیتها و فشارهای بیشتری مواجه خواهد کرد. مخالفت با جنگی پرهزینه و فاقد چشمانداز روشن میتواند به یکی از محورهای اصلی انتقاد از دولت تبدیل شود. البته نباید تصور کرد که تغییر موازنه در کنگره بهتنهایی مانع هرگونه اقدام نظامی خواهد شد، اما بدون تردید هزینه سیاسی چنین تصمیمی را افزایش میدهد.
چهارم، مساله عدم تحقق کامل اهداف اعلامشده آمریکا و اسرائیل در جنگ گذشته است. این موضوع همچنان در افکار عمومی آمریکا و جامعه بینالمللی مطرح است. آغاز مجدد جنگ، بدون ارائه چشماندازی روشن از اهداف و نتایج آن، ممکن است با مخالفت بیشتری در داخل آمریکا و خارج از آن مواجه شود. همچنین آینده سیاسی اسرائیل و ترکیب دولت بعدی آن، متغیر دیگری است که باید در محاسبات منطقهای مورد توجه قرار گیرد؛ هرچند تغییر دولت در اسرائیل لزوما به معنای تغییر اساسی در رویکرد آن نسبت به ایران نخواهد بود. در این میان، نباید از یک واقعیت مهم غافل شد: حتی اگر فشارهای سیاسی در آمریکا افزایش یابد، روی کار آمدن دموکراتها نیز الزاما به معنای پایان سیاست فشار علیه ایران نیست. تجربه دولت اوباما نشان داد که تحریم و فشار اقتصادی میتواند حتی بدون توسل مستقیم به جنگ نظامی ادامه یابد. از این رو، نباید سرنوشت سیاست خارجی و حتی زندگی اقتصادی کشور را به نتیجه این جلسه یا آن نشست و تصمیمات مقطعی قدرتهای خارجی موکول کرد.
ما باید بر اساس منافع ملی و ارزیابی واقعبینانه شرایط، مسیر مستقل و سنجیده خود را دنبال کنیم. نکته دیگری که نباید از نظر دور داشت، نگاه برخی کشورهای حاشیه خلیج فارس به تضعیف ایران است. اگر تصور شود ادامه تنشها و تضعیف اقتصادی و سیاسی ایران در بلندمدت به سود این کشورها خواهد بود، چنین تصوری میتواند اشتباهی راهبردی باشد. ایران بزرگترین کشور منطقه از نظر وسعت و یکی از واقعیتهای مهم و پایدار ژئوپلیتیک خلیج فارس است. این کشورها همسایگان دائمی ایران هستند، در حالی که قدرتهای فرامنطقهای ممکن است روزی منطقه را ترک کنند یا اولویتهای خود را تغییر دهند. امنیت و توسعه پایدار خلیج فارس نیز بدون در نظر گرفتن منافع و جایگاه همه کشورهای منطقه امکانپذیر نخواهد بود.
بنابراین، اگر چه برخی تحولات کنونی ممکن است احتمال از سرگیری فوری جنگ را کاهش دهند، اما این به معنای رفع تهدیدها نیست. چهبسا جنگ نظامی متوقف شود، ولی جنگ اقتصادی همچنان ادامه یابد؛ جنگی که بمبهای آن دیده نمیشوند، اما آثارشان بر زندگی روزمره مردم، تولید، سرمایهگذاری و آینده اقتصادی کشور کاملا محسوس است. در چنین شرایطی، به نظر میرسد تنها راه منطقی پیش روی ایران، بازگشت جدی به دیپلماسی است. دیپلماسی نه از موضع انفعال و نه با تکرار مواضع و ادبیات گذشته، بلکه با تدبیر، واقعبینی، انعطاف لازم و درک دقیق از موازنه قدرت و منافع ملی. این رویکرد باید با فعالیت دیپلماتیک گسترده، استفاده از ظرفیت کشورهای منطقه و مجامع بینالمللی و پرهیز از غوغاسالاری همراه باشد.
در نهایت، مساله اصلی صرفا این نیست که جنگ دوباره آغاز خواهد شد یا نه؛ مساله مهمتر آن است که چگونه میتوان از وقوع جنگ جلوگیری کرد و در عین حال مانع از تداوم فرسایش اقتصادی و اجتماعی کشور شد. شاید نتوانیم تصمیمات ترامپ یا نتانیاهو را پیشبینی کنیم، اما میتوانیم در تعیین مسیر و تصمیمات خودمان نقش موثرتری داشته باشیم. نباید منتظر ماند تا بمبهای واقعی دوباره فرو بریزند؛ بمبهای خاموش فشار اقتصادی همین امروز نیز در حال فرود آمدن هستند.
* دیپلمات پیشین و کارشناس ارشد مسائل بینالملل


