بازارها اعتمادسازند!
لوگان تانتیبانچاچای* مترجم: کیوان حسینوند
در ژانویه سال ۲۰۱۸، پاتریک دنین، اندیشمند محافظهکار، کتابی با عنوان «چرا لیبرالیسم شکست خورد؟» منتشر کرد. در تابستان همان سال، باراک اوباما این کتاب را در فهرست کتابهای پیشنهادی خود قرار داد و نوشت که اگرچه با بیشتر نتیجهگیریهای آن مخالف است، اما این کتاب «بینشهای متقاعدکننده و عمیقی درباره از دست رفتن معنا و حس همبستگی اجتماعی (Community) ارائه میدهد که بسیاری از مردم در جهان غرب آن را حس میکنند.» پاتریک دنین در آن کتاب استدلال کرد که دموکراسی لیبرال مقصر اصلی از بین رفتن معنا و همبستگی اجتماعی است؛ زیرا مجبور بوده انسانها را از نو «بازآموزی» کند تا خودشان را به عنوان «افرادی منفرد و جدا از طبیعت و جدا از یکدیگر» تصور کنند.
اما نکته جالب اینجاست که درحالیکه دنین چهرهای متعلق به جناح راست (محافظهکار) است، استدلالهای کاملا مشابهی در میان جناح چپ نیز به چشم میخورد. در سال ۲۰۲۳، مایکل لبوویتز، اقتصاددان مارکسیست، در مقالهای برای نشریه پروژه سوسیالیستی (Socialist Project) نوشت: «سرمایه، به طور خلاصه، به طور مداوم در حرکت است تا تمام ردپاهای سیستم همبستگی و جماعتگرایی را از صحنه جامعه بیرون براند و محو کند.»
با وجود برخی تفاوتهای سطحی در ادبیات این دو طیف، تشخیص نهایی آنها (و به طور کلی اینگونه استدلالها در هر دو جناح) کاملا یکسان باقی مانده است: اینکه نظام سرمایهداری و اقتصاد بازار، به تضعیف جامعه مدنی و کاهش تعاملات اجتماعی منجر میشود.
البته بحثها و نگرانیها درباره افول حس همبستگی اجتماعی، تنها به افراطیون ایدئولوژیک در چپ و راست محدود نمیشود. در واقع، نگرانی درباره فرسایش پیوندهای اجتماعی در آمریکا، اکنون دهههاست که به یک دغدغه رایج و همهگیر تبدیل شده است. شاید مشهورترین نمونه این دست آثار، کتاب کلاسیک رابرت پاتنام با عنوان «تنهایی بولینگ بازی کردن» (Bowling Alone) باشد؛ کتابی که به بررسی انزوای فزاینده افراد در جامعه آمریکا در میانه فروپاشی نهادها و انجمنهای مدنی پرداخته است.
با این حال، اصلا روشن و قطعی نیست که این روایت رایج درباره رابطه میان «افول همبستگی اجتماعی» و «سرمایهداری» چقدر با واقعیت دنیای بیرونی مطابقت دارد. در حقیقت، پژوهشهای علمی و میدانی درست عکس این ادعا را نشان میدهند و حاکی از آن هستند که قرار گرفتن بیشتر در معرض تعاملات بازار، پیشبینیکننده سطح بالاتری از رفتارهای جامعهپسند، نوعدوستی و اعتماد عمومی است.
آیا بازارها واقعا میتوانند اعتماد اجتماعی بسازند؟
در یک آزمایش میدانی گسترده در سطح ملی، جامعهشناسی به نام دلیا بالدازاری نزدیک به ۶هزار «نامه گمشده»، نامههایی که آدرس و تمبر داشتند و طوری در خیابانها رها شده بودند که انگار از جیب کسی افتادهاند را در ۱۸۸ منطقه و اجتماع محلی در سراسر ایتالیا پخش کرد. او پس از بررسی نتایج متوجه شد که غریبهها، این نامههای گمشده را در مناطقی که مبادلات بازار و تجارت در آنها بیشترین توسعه و رونق را داشت، به مراتب بیشتر و منظمتر به صندوق پست انداخته و به صاحبانشان بازگردانده بودند!
همچنین، یک مطالعه جامع در سال ۲۰۲۳ با تکیه بر دادههای پیمایشی و نظرسنجی از بیش از ۳۰ کشور جهان، به این نتیجه رسید که مردم در مناطقی که فعالیتهای بازار در آنها گستردهتر است، تمایل بسیار کمتری به توجیه کردن فرار مالیاتی یا گرفتن مزایا و یارانههایی دارند که حقشان نیست. بر همین اساس، نویسندگان آن پژوهش نتیجهگیری کردند که هیچ مدرک و شواهد تجربی معتبری وجود ندارد که نشان دهد بازارها اخلاق مدنی را تضعیف میکنند.
از نظر اصولی و منطقی نیز، این استدلال کاملا درست و سازگار به نظر میرسد. همانطور که موری روتبارد، اقتصاددان برجسته مکتب اتریش، در رساله شاهکار خود در سال ۱۹۶۲ با عنوان «انسان، اقتصاد و دولت» توضیح داد، هیچ نیازی نیست که برای توجیه منشأ پیدایش جامعه، دست به دامن یک نیروی مرموز، ماوراءالطبیعه یا اسرارآمیز شویم؛ چرا که جامعه به وضوح از دل همان روابطی سر برمیآورد که از طریق «مبادلات داوطلبانه» شکل میگیرند.
افراد از طریق به کار گرفتن عقل و منطق خود، مزایای مبادله را که نتیجه بهرهوری بسیار بالاتر ناشی از «تقسیم کار» است، تشخیص میدهند و برای کسب سود متقابل، این مسیر سودمند را دنبال میکنند. در واقع، به مراتب محتملتر و منطقیتر است که بپذیریم احساسات دوستی، صمیمیت و همبستگی اجتماعی، معلول و نتیجه یک نظام همکاری اجتماعی (قراردادی و مبتنی بر مبادله) هستند، نه علت پیدایش آن!
در اینجا به خوبی میبینیم که روتبارد، روایت منتقدان درباره «علت و معلول» را کاملا وارونه و اصلاح میکند. اگر بخواهیم نقد منتقدان سرمایهداری را به زبان ساده بیان کنیم (با در نظر گرفتن دنین یا لبوویتز به عنوان الگو)، از نظر آنها «همبستگی اجتماعی» پیش از بازار وجود داشته و سپس «بازار» آمده و آن همبستگی را در خود حل کرده و نابود ساخته است. اما روتبارد این رابطه علی و معلولی را برعکس میکند: انسانها در نخستین گام، به خاطر سود و منفعت متقابلی که از دل مبادلات تجاری حاصل میشود، گرد هم میآیند.
با گذشت زمان، عادت به معاملات منصفانه، برخوردها و دیدارهای مکرر و وابستگی متقابلی که این مبادلات ایجاد میکنند، به شالودهای محکم برای شکلگیری اعتماد عمیقتر و دوستیهای پایدار تبدیل میشوند. بنابراین، از دیدگاه روتبارد، بازار یکی از نخستین و اصلیترین ابزارهایی است که انسانهای غریبه را در وهله اول به یکدیگر پیوند میدهد و درک روتبارد از رابطه میان بازار و اجتماع، دقیقا همان چیزی است که شواهد علمی بالا نشان میدهند. بازارها نه تنها به انسانها آموزش نمیدهند که خود را «جدا از طبیعت و جدا از یکدیگر» ببینند، بلکه به آنها میآموزند که منافع شخصی خودشان با منافع دیگران گره خورده است و در نتیجه، باید با در نظر گرفتن همین حقیقت با دیگران رفتار کنند.
در پیوند با همین نکته کلیدی روتبارد، یک پیشفرض پنهان دیگر نیز در دل انتقاداتی که سرمایهداری را متهم به «اتمیزه کردن و تکهتکه کردن جامعه» میکنند نهفته است؛ این منتقدان فرض میگیرند که انسانها به طور طبیعی و غریزی موجوداتی جامعهگرا، صلحجو و اهل همکاری با همگان هستند و این بازار است که آنها را فاسد کرده و به سمت فردگرایی خودخواهانه سوق میدهد. اما این نگاه، طبیعت واقعی انسان را کاملا برعکس فهمیده است!
در تقریبا سرتاسر تاریخ بشر، گرایش طبیعی و غریزی ما به سمت «قبیلهگرایی افراطی» بوده است. انسانها تنها به خویشاوندان درجه یک و اعضای قبیله خود اعتماد میکردند، اما در مقابل «غریبهها»، خشونت، بدبینی و تقابل، حالت پیشفرض و طبیعی آنها بود.
در مقابل، «بازار» یک نهاد عمیقا غیرغریزی و متمدنانه است. بازار از افراد میخواهد کاری را انجام دهند که غرایز تکاملی و قبیلهای ما علیه آن فریاد میکشند: اینکه با غریبههایی که هیچ پیوند خونی و قبیلهای با آنها ندارید، با انصاف، احترام و صلحجویی معامله و رفتار کنید و با توجه به این حقیقت که تقریبا تمام پیشرفتهای مادی و رفاهی بشریت از زمانی آغاز شد که بازارها گسترش یافتند، باید در برابر این ادعاها که بازار عامل مشکلات امروزی نظیر ازخودبیگانگی و انزواست، مکث کنیم و تردید نماییم. بازارها صرفا ما را ثروتمندتر نمیکنند؛ آنها ما را ثروتمندتر میکنند چون سیستمی میسازند که بر پایه کار کردن با غریبهها و اعتماد کردن به آنها بنا شده است.
البته، صرف اینکه بازارها، همانطور که شواهد نشان میدهند، به افزایش اعتماد به غریبهها منجر میشوند، به این معنا نیست که دیگر به هیچ وجه نمیتوانند به تضعیف پیوندهای محلی منجر شوند. برای نمونه، ممکن است کسی در پاسخ بگوید که «اعتماد تعمیمیافته به غریبهها»، یک خیر سطحی و نازک است؛ بازگرداندن یک نامه گمشده در خیابان، زمین تا آسمان با پیوندهای عمیق، صمیمی و مستحکم درون یک کلیسا یا محله سنتی تفاوت دارد.
اما این ایراد و اعتراض نیز چندان تاب مقاومت ندارد و فرو میریزد. اگر واقعا این بازارها بودند که پیوندهای عمیق و محلی را در خود حل میکردند و از بین میبردند، ما باید انتظار میداشتیم که آن پیوندهای صمیمی در جوامعی که بازارها در آنها سرکوب و نابود شدند، وضعیت بسیار بهتری داشته باشند! اما چنین نشد. مارک مورژه هاوارد، دانشمند علوم سیاسی، در پژوهشهای خود کشف کرد که شهروندان کشورهای کمونیستی سابق، همچنان تمایل به مراتب کمتری برای پیوستن به انجمنهای داوطلبانه و نهادهای مدنی دارند تا همتایان خود در دموکراسیهای جاافتاده و مبتنی بر بازار. این وضعیت، میراث تلخ دهههایی است که در آن «دولت»، جایگزین جامعه مدنی شد و تمام نهادهای داوطلبانهای را که جامعه مدنی را سرپا نگه میداشتند، از میدان بیرون راند.

چه چیزی واقعا در حال تضعیف همبستگی اجتماعی است؟
شاید ارزشمند باشد که این بحث را با چند فرضیه دقیق درباره اینکه چه عواملی واقعا باعث کاهش تعاملات اجتماعی در سراسر دموکراسیهای لیبرال و بهویژه در آمریکا شدهاند، به پایان ببریم:
۱. قوانین مدرن منطقهبندی شهری (Zoning Code): نخستین توضیح این است که قوانین سفتوسخت منطقهبندی شهری که محلههای مسکونی را به شکلی خشک و انعطافناپذیر از مناطق تجاری و کسبوکارها جدا کردهاند، عملا با وضع قانون، همان «فضاهای سوم» (Third Spaces)، یعنی مکانهای عمومی غیر از خانه و محل کار مانند کافهها، مغازههای محلی و پاتوقها را از بین بردهاند؛ فضاهایی که در گذشته به طور طبیعی منجر به تعاملات اجتماعی برنامهریزینشده و صمیمی میان همسایگان میشدند.
۲. گسترش دولت رفاه: توضیح دوم، گسترش روزافزون دولت رفاه به حوزههایی است که روزگاری توسط خود نهادهای جامعه مدنی انجام میشد. پیش از قرن بیستم، شهروندان آمریکایی هنگام مواجهه با بیماری، بیکاری یا مرگ نانآور خانواده، به «انجمنهای همیاری و حمایت متقابل»، لژهای برادری، کلیساها و به یکدیگر پناه میبردند. همانطور که مورخی به نام دیوید بیتو به طور مستند نشان داده است، این انجمنهای داوطلبانه مردمی روزگاری میلیونها آمریکایی را عضو خود کرده بودند و همهچیز، از بیمه عمر گرفته تا خدمات پزشکی و درمانی را برای اعضای خود تامین میکردند. اما هنگامی که دولت این مسوولیتها را بر عهده گرفت و انحصاری کرد، ضرورت عملی عضویت در چنین نهادهای مردمی از بین رفت و همین امر به فروپاشی و زوال آن انجمنها دامن زد.
بیتردید مشکلات واقعی و جدی در زمینه افول همبستگی اجتماعی، هم در آمریکا و هم به طور گسترده در سراسر دموکراسیهای لیبرال وجود دارد. اما این ادعا که «سرمایهداری و بازار» عامل اصلی، یا حتی یکی از عوامل عمده این افول است، نه با منطق پشتیبانی میشود و نه با شواهد تجربی معتبر.
چهرههایی مانند دنین یا لبوویتز، بازارها را به عنوان مقصر تضعیف پیوندهای اجتماعی سرزنش کردهاند و از دل این تشخیص به این نتیجه رسیدهاند که باید قدرت و کنترل بیشتری بر زندگی اجتماعی به دولت بدهیم! اما شواهد علمی به ما هشدار میدهند که محدود کردن بازارها نه تنها کمک چندانی به احیای آن روابط انسانی نخواهد کرد، بلکه میتواند همان نهادهای مردمی و مستقلی را که جامعه مدنی را زنده نگه میدارند، بیش از پیش تضعیف کند.
بازارها به انسانها آموختهاند که به غریبهها اعتماد کنند و با آنها همکاری نمایند؛ تا حدی که غرایز قبیلهای ما هرگز به تنهایی قادر به مدیریت و رسیدن به آن نبودند. جوامعی که بازارها را سرکوب کردند، همبستگی اجتماعی را حفظ نکردند، بلکه آن را از درون تهی و پوک ساختند. نیروهایی که امروزه واقعا در حال خالی کردن میادین عمومی و کاهش تعاملات در آمریکا هستند، به احتمال بسیار زیاد نه تجارت و بازار، بلکه دولتِ روزبهروز فربهتر و مداخلهگرتر است.
بر همین اساس، احیای واقعی همبستگی و جامعه محلی، نیازمند آزادی بیشتر است؛ از آزادی برای ساختن یک کافه دنج در گوشه یک محله مسکونی گرفته تا آزادی برای تشکیل یک انجمن همیاری مردمی به جای تکیه بر دولت رفاه. بازار نه تنها دشمن اجتماع و همبستگی نیست، بلکه شاید یکی از دستکمگرفتهشدهترین و وفادارترین متحدان آن باشد.
* محقق فلسفه دانشگاه هیوستون


