کنترل فرآوری مواد معدنی و بازتعریف ژئوپلیتیک قدرت
دنیای اقتصاد: در برداشت سنتی از قدرت، میزان قدرت هر کشور بر اساس برخورداری از منابع طبیعی مانند نفت، گاز و مواد معدنی و همچنین توانایی کنترل مسیرهای انتقال این منابع سنجیده میشد.
به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد؛ در برداشت سنتی از قدرت، میزان قدرت هر کشور بر اساس برخورداری از منابع طبیعی مانند نفت، گاز و مواد معدنی و همچنین توانایی کنترل مسیرهای انتقال این منابع سنجیده میشد. به عبارتی، هر کشوری که دارای ذخایر طبیعی بود یا شبکههای انتقال را کنترل میکرد، در عرصه بینالملل نیز از نفوذ و قدرت بیشتری برخوردار بود. اما با گسترش فناوریهای جدید و پیشرفته و تغییر الگوی مصرف انرژی، علاوه بر کنترل منابع و کریدورها، مؤلفه دیگری نیز وارد معادلات ژئوپلیتیکی شد و آن، کنترل ظرفیتهای فرآوری، پالایش و تبدیل مواد خام به نهادههای راهبردی صنعتی بود. از این رو، تغییری در ماهیت قدرت ایجاد شد که بر اساس آن، کشوری که بتواند منابع اولیه و خام را با خلوص مناسب و کیفیت صنعتی بالا فرآوری کند و در واقع، حلقههای مختلف زنجیره ارزش جهانی را تحت کنترل خود درآورد، قدرت و نفوذ بیشتری در نظام بینالملل پیدا میکند. این به معنای آن است که بخشی از رقابت ژئوپلیتیکی کشورها در حال انتقال به جغرافیای صنعتی است.
اگر بخواهیم اهمیت این انتقال را روشنتر توضیح دهیم، باید بگوییم که در سالهای اخیر، عناصر معدنی مانند لیتیوم، کبالت، نیکل، گرافیت، آهنرباهای دائمی و عناصر کمیاب خاکی در توسعه انرژیهای تجدیدپذیر، خودروهای برقی، ساخت ریزتراشهها، توسعه هوش مصنوعی و صنایع دفاعی و نظامی اهمیت فزایندهای پیدا کردهاند. برخی از کشورها این منابع را در اختیار دارند، اما توانایی استخراج آنها را ندارند؛ برخی دیگر از فناوریهای لازم و زیرساخت کافی برای جداسازی این عناصر برخوردار نیستند و برخی نیز نمیتوانند آنها را بهعنوان محصول نهایی تولید و صادر کنند. در این زنجیره تأمین، سرمایه، فناوری، انرژی، دانش فنی، نیروی متخصص، زیرساخت و بازار اهمیت دارند. بنابراین، حتی اگر کشوری از ذخایر معدنی کافی برخوردار باشد، ممکن است امکان فرآوری آنها را در کوتاهمدت نداشته باشد. این وضعیت به شکلگیری نوعی وابستگی ساختاری میان کشورهایی که توانایی فرآوری این منابع را دارند و سایر کشورهایی که فاقد چنین قابلیتی هستند، منجر میشود؛ وابستگیای که ارتباط مستقیمی با امنیت ملی کشورها پیدا کرده است.
چین مهمترین بازیگر این عرصه است که توانسته از طریق سرمایهگذاریهای هنگفت در این حوزه، نفوذ ژئوپلیتیکی قابلتوجهی به دست آورد. این کشور هم به منابع مذکور دسترسی دارد، هم فناوری و زیرساخت فرآوری آنها را در اختیار دارد و هم به بازارهای جهانی دسترسی پیدا کرده است. این عوامل باعث شدهاند چین به گرهای ژئوپلیتیکی و بسیار مهم در چرخه تأمین و فرآوری منابع معدنی تبدیل شود. بهعنوان مثال، در حوزه عناصر کمیاب خاکی، این کشور نهتنها از بزرگترین تولیدکنندگان جهان است، بلکه در مراحل جداسازی، پالایش و تولید آهنرباهای دائمی نیز موقعیت ویژهای به دست آورده است؛ موقعیتی که حتی میتوان آن را تا حدی انحصاری دانست و سایر کشورها و شرکتها به آن وابستگی دارند. این جایگاه به تقویت قدرت ساختاری چین منجر شده است؛ به این معنا که چین میتواند بر تصمیمگیری و جهتگیری سیاست خارجی، سیاستهای اقتصادی و تجاری و همچنین سیاست صنعتی سایر کشورها تأثیر مستقیم بگذارد.
این مزیت زمانی ابعاد ژئوپلیتیکی خود را بیشتر نمایان میکند که بهعنوان ابزاری سیاسی و امنیتی به کار گرفته شود؛ مانند آنچه در فاصله سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ و در دوره تشدید رقابتهای ایالات متحده و چین اتفاق افتاد. چین با اعمال محدودیتهای صادراتی، از این موقعیت بهعنوان اهرم فشاری علیه آمریکا استفاده کرد. در پی این تحولات، ترامپ نیز دستور داد سرمایهگذاریهای لازم در این حوزه انجام شود. در واقع، ایالات متحده میداند که سرمایهگذاری و تولید در حوزه عناصر کمیاب خاکی بسیار پرهزینه است، اما از آنجا که این موضوع با امنیت ملی و قدرت بینالمللی این کشور گره خورده است، واشنگتن حاضر است چنین هزینهای را بپردازد. البته استفاده از این مزیت بهعنوان ابزار فشار، بدون پیامد نیست. اگر چین بخواهد بهطور مداوم محدودیتهای صادراتی اعمال کند، سایر کشورها ناچار خواهند شد، علیرغم تمام هزینهها، برای توسعه ظرفیتهای جایگزین، سرمایهگذاری در فناوریهای جدید، تنوعبخشی به منابع تأمین و اقدامات مشابه تلاش کنند. بنابراین، چین باید در استفاده از این اهرم، محتاطانه و هوشمندانه عمل کند.
برای ایالات متحده، تسلط چین بر این حوزه صرفاً یک مساله تجاری و صنعتی نیست، بلکه نوعی آسیبپذیری راهبردی محسوب میشود که میتواند امنیت و قدرت این کشور را تحت تأثیر قرار دهد و در شرایط بحرانهای ژئوپلیتیکی به تهدیدی جدی تبدیل شود؛ زیرا این مواد مستقیماً در ساخت و تولید سامانههای راداری، تجهیزات الکترونیکی، هواپیماهای پیشرفتهای مانند اف-۳۵، تسلیحات هوشمند و زیرساختهای ارتباطی نقش دارند و هرگونه اختلال در تأمین آنها میتواند برتری نظامی و فناورانه آمریکا را تحتالشعاع قرار دهد. به همین دلیل، آمریکا در تلاش است تا حد امکان این وابستگی را کاهش دهد. این کشور از طریق سرمایهگذاری در استخراج منابع داخلی، حمایت مالی از کارخانههای فرآوری، توسعه بازیافت و ایجاد همکاری با کشورهایی مانند کانادا و استرالیا، درصدد کاهش وابستگی خود به چین است. با این حال، تحقق این اقدامات چندان ساده نیست؛ چراکه این زنجیره و اکوسیستم صنعتی طی چند دهه شکل گرفته است و آمریکا نیز برای ایجاد و تکمیل آن به زمان قابلتوجهی نیاز دارد. بنابراین، نباید انتظار داشت که این کشور بتواند در کوتاهمدت چنین اکوسیستم صنعتیای را تکمیل کند.
بهطور کلی، باید گفت آنچه در زنجیره تأمین مواد معدنی در حال شکلگیری است، به معنای پایان ژئوپلیتیک منابع طبیعی نیست، بلکه نشاندهنده ورود به مرحلهای پیچیدهتر است که در آن، مالکیت منابع، توانایی استخراج، ظرفیت فرآوری، کنترل فناوری، دسترسی به بازار و مدیریت زنجیره تأمین، در کنار یکدیگر، قدرت ساختاری کشورها را تعیین میکنند. بنابراین، رقابت چین و آمریکا در این عرصه را باید بخشی از تحول ساختار اقتصاد سیاسی بینالملل دانست؛ ساختاری جدید که در آن، گلوگاههای صنعتی و فناورانه به یکی از منابع اصلی قدرت تبدیل شدهاند./
دکتر فرشته بهرامی پور کارشناس مسائل بین الملل
- از بازگشت تولید نفت عربستان به اوج تا موانع توافق ایران با آمریکا
- از اختلال در مسیرهای انرژی و جهش قیمت نفت تا تشدید تورم، افزایش هزینه استقراض و محدودتر شدن توان دولتها برای حمایت از اقتصاد
- هر ایرانی چقدر از ثروت نفتی سهم دارد؟
- آیا قیمت نفت به تنهایی به مذاکره و توافق ختم میشود؟
- درآمد نفت ونزوئلا کجا میرود؟


