وقتی مدیران به ترمز تحول سازمانی تبدیل میشوند
رهی زندیفر
وقتی برنامه تحول در سازمانی مطابق انتظار پیش نمیرود، معمولا علت را در گزینههایی آشنا جستوجو میکنند: مقاومت کارکنان، لختی ساختارها، کمبود منابع یا نوسانات محیط بیرونی. با این حال، بررسی دقیق شکستها گاهی واقعیتی ملموس اما کمتر گفتهشده را آشکار میکند: مانع اصلی ممکن است نه در بدنه سازمان، بلکه در ذهنیت و رفتار مدیران باشد.گاهی مدیرانی که خود طراح و آغازگر تحول بودهاند، بهتدریج و ناخواسته به یکی از مهمترین موانع پیشرفت آن تبدیل میشوند.
تله موفقیت گذشته
تغییر تا زمانی جذاب است که به رفتار و باورهای دیگران مربوط باشد، اما به محض اینکه نوبت به لزوم تغییر در عادات ذهنی، اختیارات و شیوه تصمیمگیری مدیر میرسد، مقاومت ناخودآگاه پدیدار میشود. این پدیده را میتوان «تله شایستگی» نامید: اتکای بیش از حد به دانستهها، ابزارها، شهود فردی و الگوهایی که زمانی عامل موفقیت بودهاند، اما اکنون ممکن است به مانعی در برابر نوآوری و چابکی و سازگاری تبدیل شوند.
این مقاومت پنهان معمولا در قالب شکاف عمیق میان گفتار و رفتار مدیریتی آشکار میشود. در کلام از تفویض اختیار دفاع میشود، اما در عمل، مدیریت استقلال تیم را محدود میسازد. در روایت دیگری از جانشینپروری سخن گفته میشود، اما نگرانیهای ناخودآگاه از کاهش نفوذ و به حاشیه رفتن، مانع میدان دادن به استعدادها و تفویض اختیار میشود. بهعبارتی دیگر، از نوآوری به صورت نمادین حمایت میشود، اما ایدههایی که با چارچوب ذهنی یا تجربه پیشین مدیران سازگار نیستند، ممکن است پیش از آزموده شدن کنار گذاشته شوند. پرسش این است که در یک بنگاه اقتصادی، چگونه میتوان از این بنبست عبور کرد؟ پاسخ در مجموعهای هماهنگ از اصلاحات فرهنگی، فرآیندی و سیستمی نهفته است، زیرا که رفتار مدیران نباید صرفا به اراده فردی آنها واگذار شود.
۱- راهکارهای فرهنگی: بازتعریف ذهنیت و هنجارهای مدیران
نخستین گام، تغییر هنجارهای نانوشته مدیریتی است. باید افسانه مدیر همهچیزدان کنار برود. در جهان بهشدت تخصصی امروز، مدیران لزوما نباید باهوشترین فرد باشند. رسالت واقعی مدیران، تسهیلگری و فراهم کردن زمینه همکاری برای متخصصان، ایجاد همافزایی میان آنان و کمک به تصمیمگیری جمعی است.
بیان دیدگاههای متفاوت نباید نشانه نافرمانی یا تهدیدی برای انسجام سازمانی تلقی شود. در فضایی که امنیت روانی جای تملق را میگیرد، متخصصان میتوانند پیش از آنکه خطاهای راهبردی به بحران تبدیل شوند، مدیران را از آنها آگاه کنند. در فرهنگ سازمانی مطلوب، دیگر لزومی ندارد مدیری ستایش شود که تا نیمهشب درگیر امضاهای جزئی است و کارها بدون او پیش نمیرود. در تعاریف امروزی، مدیر موفق کسی است که تیمی توانمند و پاسخگو میسازد؛ تیمی که بتواند بدون حضور دائمی او نیز تصمیمهای مناسب و بهموقع بگیرد.
۲- راهکارهای فرآیندی: سازوکارهایی برای تبدیل رفتار فردی به پاسخگویی سازمانی
برای آنکه عادتهای فردی مدیران سرنوشت سازمان را تعیین نکند، باید فرآیندهای مدیریتی را بازطراحی کرد. ارزیابی عملکرد مدیران نباید صرفا بر گزارشهای مالی یا رضایت مدیران ارشدتر متکی باشد. ارزیابی مدیران میانی و کارشناسان کلیدی از سبک رهبری، میزان تفویض اختیار و شفافیت ارتباطی مدیر باید بهطور مستقیم در پاداش، اعتبار حرفهای و تداوم مسوولیت او اثرگذار باشد. به بیان دیگر، بازخورد ۳۶۰ درجه واقعی، زمانی اثربخش خواهد بود که دارای پیامدهای روشن در تصمیمات مدیریتی باشد.
پیش از تصویب پروژههای کلان، باید سازوکاری تعریف شود تا گروهی از متخصصان مستقل، مفروضات اصلی طرح را بهطور نظاممند نقد کنند و سناریوهای شکست را بررسی کنند. سازوکاری که هزینه حرفهای و اجتماعی نقد سازنده را کاهش دهد و از منتقدان در برابر تلافیجویی محافظت کند. استقرار چنین گروه یا تیمی میتواند کیفیت بررسی و تصمیمگیری درباره پروژههای راهبردی را افزایش دهد.
حدود اختیار هر سطح مدیریتی باید شفاف و مکتوب باشد. اگر موضوعی در حوزه اختیار مدیر میانی قرار دارد، مدیر بالادست نباید بدون ارائه دلیل مستند و تحلیلی در آن مداخله کند، مگر آنکه موضوع از حدود اختیار مصوب فراتر رود یا پیامدهای مهمی برای سازمان داشته باشد. تفویض اختیار ضابطهمند، همراه با حق مداخله محدود و مستدل، میتواند از این چارچوب پشتیبانی کند.
۳- راهکارهای سیستمی و حکمرانی: جلوگیری از تمرکز و انسداد تصمیمگیری
در سطح حکمرانی، باید از تمرکز بیضابطه تصمیمگیری در دست یک فرد یا یک واحد جلوگیری کرد. توانایی جانشینپروری باید یکی از معیارهای مهم ارزیابی و ارتقای مدیران باشد. مدیری که در دورهای مشخص برای پرورش نیروهای مستعد و آمادهسازی جانشین تلاش موثری نکرده، نباید واجد شرایط ارتقا یا ابقای سازمانی باشد. در نظر گرفتن شاخص کلیدی جانشینپروری (Succession KPI) در ارزیابی عملکرد مدیران میتواند انگیزه مدیران را برای پرورش نیروهای مستعد و انتقال دانش افزایش دهد. پایش مستمر این تحول، با شاخصهایی چون میزان واقعی تفویض اختیار، سرعت تصمیمگیری و امنیت روانی منتقدان ضروری است، زیرا بدون سنجش شکاف میان گفتار و عمل مدیریتی، تحول به شعاری فرمایشی تبدیل خواهد شد.
تجربه و شهود مدیران ارزشمند است، اما نباید جایگزین دادهها و شواهد معتبر شود. استفاده از داشبوردهای هوش کسبوکار و الزام مدیران به ارائه مستندات و شواهد برای تصمیمهای خود، میتواند شفافیت فرآیند تصمیمگیری را افزایش دهد و مانع رد سلیقهای پیشنهادهای تحولآفرین شود. به این ترتیب، تصمیمهایی که بر پایه دادهها یا با اتکا به تحلیل آنها گرفته میشوند، میتوانند بر تصمیمهای صرفا مبتنی بر تجربه و شهود مدیریتی اولویت پیدا کنند. ماندگاری طولانی یک مدیر در یک جایگاه، بهویژه در نبود سازوکارهای نظارتی، ممکن است به تمرکز قدرت و شکلگیری قلمروها و امپراتوریهای فردی بینجامد. گردش شغلی برنامهریزیشده میتواند مدیران را به مستندسازی دانش، استانداردسازی کارها و ایجاد فرآیندهای پایدار ترغیب کند؛ بهویژه اگر با انتقال منظم مسوولیتها همراه باشد.
تحول سازمانی صرفا پروژهای برای بهروزرسانی ساختار، فناوری یا اسناد راهبردی نیست. این تغییر زمانی پایدار میشود که رفتار و شیوه تصمیمگیری مدیران نیز دگرگون شود. تحول پایدار از جایی آغاز میشود که مدیران آمادگی داشته باشند رفتار و شیوه تصمیمگیری خود را نیز در معرض بازنگری قرار دهند. رهبران سازمانی بزرگ کسانی نیستند که هرگز خطا نمیکنند. آنان میپذیرند که خطاهایشان نقد شود و اجازه نمیدهند منیت یا عادتهای تثبیتشده انفرادی آنها به مانعی برای رشد سازمان تبدیل شود.


