هدفی که به خاک سپرده نمیشود
پولیتیکو
نشست آنتالیا نخستین مذاکرات اقلیمی پس از آن است که سازمان ملل متحد به جهان هشدار داد گرمایش زمین بهزودی از آستانه ۱.۵درجه سانتیگراد فراتر خواهد رفت؛ موضوعی که عملا به معنای به خاک سپردن هدف نمادین توافقنامه پاریس است؛ هدفی که بیش از یک دهه مسیر مذاکرات کنفرانسهای اقلیمی سازمان ملل (COP) را تعیین کرده است. بااینحال، رهبران حاضر در این نشست سخت میکوشند این هدف را همچنان زنده نگه دارند.
اورسولا فوندرلاین، رئیس کمیسیون اروپا، روز چهارشنبه در سخنرانی خود خطاب به دیگر رهبران گفت: «ما در مسیری قرار داریم که از هدف ۱.۵درجه فراتر خواهیم رفت و هر کسری از یک درجه اهمیت دارد. بنابراین باید تلاشهایمان را دوچندان کنیم.» هیلدا هاینه، رئیسجمهور جزایر مارشال، نیز خطاب به رهبران گفت: «بیایید نشان دهیم که مبارزه برای تحقق هدف ۱.۵درجه هنوز به پایان نرسیده است.» حتی پیش از آغاز مذاکرات، سمیرا ناوا، وزیر اقلیم دانمارک، در گفتوگو با نشریه پولیتیکو اعلام کرده بود که اولویت کشورش در COP۳۱ «تلاش برای حفظ هدف ۱.۵درجه در کانون بلندپروازیهای جهانی در حوزه اقلیم» است. دیگر رهبران و وزیران نیز با احیای شعارهای نشستهای پیشین COP، همتایان خود را به «زنده نگه داشتن هدف ۱.۵درجه» یا اطمینان از باقی ماندن این هدف «در دسترس» فراخواندهاند. اما دانشمندان میگویند این رویا دیگر به پایان رسیده است.
سازمان ملل ماه گذشته اعلام کرد که حتی اگر کشورها از همین حالا بهطور چشمگیری انتشار گازهای گلخانهای عامل گرمایش زمین را کاهش دهند، بهترین نتیجه ممکن افزایش ۱.۸درجهای دمای جهان خواهد بود. اگر این کشورها برای پاکسازی جو زمین، حجم عظیمی از فناوریهای جذب و حذف کربن را نیز به کار بگیرند، از نظر نظری این احتمال وجود دارد که پس از عبور از آستانه ۱.۵درجه، دوباره به آن بازگردیم. اما در عمل، انتشار گازهای گلخانهای همچنان رو به افزایش است و فناوریهای مکش و جذب کربن از جو که برای تحقق چنین بازگشتی ضروریاند، هنوز در مقیاس گسترده اثبات نشدهاند.
خطر پیش رو
مجموع بلندپروازیهای منعکسشده در برنامههای ملی اقلیمی کشورها، که حتی پیش از اعلام سازمان ملل نیز کافی نبود، اکنون از آنچه سال گذشته پیشبینی شده بود، ضعیفتر است. کشورهایی که از جدیترین حامیان تحقق هدف ۱.۵درجه بودند، در حال تعدیل و کاهش تلاشهای خود برای دستیابی به آن هستند. با این حال، همزمان بسیاری از کشورها و دانشمندان علوم اقلیمی نگرانند که کنار گذاشتن علنی ادبیات مربوط به هدف ۱.۵درجه، راه را برای تضعیف هرچه بیشتر بلندپروازیهای جهانی باز کند. یکی از مذاکرهکنندگان اروپایی در حوزه اقلیم هشدار داد که مطرح کردن اهداف جایگزین احتمالی، مانند آستانه ۱.۸درجهای که سازمان ملل به آن اشاره کرده است، میتواند به «شیبی لغزنده» منجر شود.
یوهان روستروم، از دانشمندان برجسته علوم اقلیمی و مدیر موسسه پژوهش تاثیرات اقلیمی پوتسدام، گفت: «من از پیامرسانی سیاسی با مضمون زنده نگه داشتن هدف ۱.۵درجه حمایت نمیکنم؛ اما از سوی دیگر، نمیخواهم این هدف را از دست بدهیم.» او افزود: «سیاستمداران وقتی چنین حرفی میزنند، ممکن است سادهانگارانه تصور کنند که ما همچنان در مسیری خطی و تدریجی قرار داریم که بهسادگی میتواند ما را به نقطه امن برساند؛ درحالیکه چنین نیست. از سوی دیگر، اگر از منظر علمی به این رویکرد انتقاد کنیم، این خطر وجود دارد که سیاستمداران واقعا بگویند: «بسیار خب، پس بیایید آن را کنار بگذاریم و بهجای آن هدف ۲ درجه را دنبال کنیم»؛ تصمیمی که اشتباهی بزرگ خواهد بود.»
فراتر از یک نماد
برای کشورهای جزیرهای که هماکنون در نتیجه بالا آمدن سطح آب اقیانوسها، زمینها و منابع معیشت خود را از دست میدهند، هدف ۱.۵درجه صرفا یک نماد نیست؛ این هدف به معنای بقای خود آنهاست. هاینه، رئیسجمهور جزایر مارشال، گفت: «پاسخ ما به تهدید عبور از این آستانه باید قاطع و فراگیر باشد؛ در غیر این صورت، جهانی که میشناسیم به پایان خواهد رسید. عبور از این آستانه یعنی امواجی که سواحل ما را میبلعند و سیلابهایی که شهرها، مدارس و بیمارستانها را ویران میکنند. این وضعیت زمین و اقیانوس ما را نابود میکند.» این هدف دمایی بهصورت تصادفی انتخاب نشده است. این عدد نشاندهنده سطحی از گرمایش است که به گفته دانشمندان، سیاره زمین میتواند آن را تحمل کند؛ پیش از آنکه گرمای محبوس در جو، خطراتی بهمراتب بزرگتر و بهصورت تصاعدی فزاینده ایجاد کند.
کشورها در توافقنامه پاریس متعهد شدند گرمایش زمین را به کمتر از ۲درجه و در حالت ایدهآل به ۱.۵درجه محدود کنند. هدف دوم چنان جایگاه مسلطی پیدا کرده است که دیوان بینالمللی دادگستری سال گذشته آن را هدف اصلی توافق اعلام کرد. گروهی از کشورهای توسعهیافته و درعینحال بسیار آسیبپذیر، موسوم به «ائتلاف بلندپروازی بالا» (High Ambition Coalition)، خواستار آن شدهاند که ارائه پاسخی معتبر و عملی به مساله عبور از آستانه دمایی، یکی از دستاوردهای کلیدی COP۳۱ باشد. کریستیانا فیگورس، که هنگام تصویب توافقنامه پاریس ریاست نهاد اقلیمی سازمان ملل را بر عهده داشت، گفت: «ما بههیچوجه نمیتوانیم این لنگرگاه را از دست بدهیم؛ چراکه در برابر مردمی مسوولیت اخلاقی داریم که کمترین سهم را در ایجاد این بحران داشتهاند، اما بیشترین آسیب را از آن میبینند.»
حرف در برابر عمل
آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، روز چهارشنبه در سخنرانی افتتاحیه خود خطاب به رهبران جهان گفت: «رهبران، بهویژه رهبران کشورهای توسعهیافته، نمیتوانند همزمان تولید سوختهای فسیلی را گسترش دهند و مدعی پایبندی به هدف ۱.۵درجه باشند.» با این حال، رهبران بلافاصله پس از سخنرانی او دقیقا همین کار را انجام دادند. استرالیا که به همراه ترکیه میزبان مشترک COP۳۱ است، سرمایهگذاریهای خود در زغالسنگ و گاز طبیعی را گسترش میدهد؛ آن هم در شرایطی که کریس بوون، وزیر اقلیم و انرژی این کشور، در آنتالیا از رهبران میخواهد با «فوریت، همبستگی و عزم راسخ» اقدام کنند.
رجب طیباردوغان، رئیسجمهور ترکیه، گفت: «با گذشت هر دقیقهای که در تحقق اهداف تعیینشده در توافقنامه پاریس ناکام میمانیم، خطرات و هزینههایی که با آن روبهرو هستیم، همچنان افزایش مییابد.» او تنها ۲روز پیش از این اظهارات، کشف دو میدان نفتی جدید را جشن گرفته بود. کتی وایت، وزیر اقلیم بریتانیا، در واکنش به یافتههای سازمان ملل گفت: «علم بهروشنی گویای واقعیت است. عبور از آستانه ۱.۵درجه به معنای آن نیست که دست از تلاش بکشیم و تسلیم شویم.» وایت وعده داد که COP۳۱ فرصتی برای دوچندان کردن اقدامات اقلیمی خواهد بود؛ اما تنها یک روز بعد، وزارتخانه تحت مدیریت خود او با اجرای یک پروژه بزرگ گاز طبیعی در دریای شمال موافقت کرد. در همین حال، ایالات متحده، بزرگترین آلاینده تاریخ جهان، از توافقنامه پاریس خارج شده و دیگر در مذاکرات COP حضور ندارد. کنار کشیدن دونالد ترامپ از تلاشها برای مقابله با گرمایش زمین، خلأ بزرگی در اقدامات جمعی جهان برای کاهش انتشار گازهای گلخانهای ایجاد کرده است.
همیشه سال آیندهای در کار است
تینا استگه، فرستاده ویژه اقلیمی جزایر مارشال، دشواری این چالش را پذیرفت؛ اما بر موضع خود پافشاری کرد. او به خبرنگاران گفت: «این مساله دلیلی نمیشود که هر کاری را که مطلقا از دستمان برمیآید، انجام ندهیم. هر کشوری که برای انجام این وظیفه در این مذاکرات حضور یافته است، باید مسوولیت خود را به انجام برساند و حتی فراتر از آن عمل کند.»
کارشناسان میگویند تلاش بیشتر به معنای گسترش برقرسانی پاک و استفاده از سوختهای جایگزین است. این تلاش همچنین مستلزم مهار چشمگیر آلایندههای اقلیمی کوتاهعمر، مانند متان است. به گفته دیپلمات اروپایی یادشده، این موضوع در حال تبدیل شدن به یکی از گزینههای احتمالی برای واکنش به اعلام عبور از آستانه دمایی در توافق نهایی مذاکرات امسال است.
میا ماتلی، نخستوزیر باربادوس، روز چهارشنبه گفت: «اگر تا سال۲۰۳۰ انتشار متان را تقریبا به نصف کاهش دهیم، میتوانیم تا دهه۲۰۴۰ از نزدیک به ۰.۳درجه گرمایش جلوگیری کنیم و هر سال جان ۲۵۰هزار نفر را نجات دهیم. این اقدام برای ما فرصتی فراهم میکند تا دوباره به هدف ۱.۵درجه بازگردیم.» اما ملاحظات سیاسی در این زمینه پیچیده است. با وجود آنکه پیشرفتهای فناوری امکان شناسایی دقیقتر این آلاینده قدرتمند را فراهم کردهاند، ایالات متحده و اروپا مقرراتی را که با هدف مهار انتشار متان وضع شده بودند، تضعیف کردهاند. بااینهمه، ماتلی بر این باور بود که کاهش سطح بلندپروازیهای جهانی بههیچوجه دلیلی برای تسلیم شدن نیست.
او گفت: «من خواستار شکلگیری جنبشی جهانی هستم؛ یکمیلیارد و پانصدمیلیون صدا برای هدف ۱.۵درجه. باید پیش از گردهماییمان در COP۳۲ در سال آینده این کار را انجام دهیم. کاری کنیم که هیچکس در سیاره زمین نتواند هدف ۱.۵درجه را نادیده بگیرد.»


