سه نگاه به آینده مذاکرات
سیدمجتبی جلالزاده*
تحولات اخیر در مناسبات ایران و آمریکا نشان میدهد که مساله محوری واشنگتن دیگر صرفا امکان دستیابی به توافق نیست، بلکه چگونگی بهرهگیری از ابزارهای دیپلماتیک، اقتصادی و نظامی برای تامین اهداف راهبردی است. ترامپ میگوید آمریکا دیگر نیازی به توافق با ایران ندارد، اما همزمان احتمال آغاز عملیات نظامی گسترده دیگری را پایین میداند. این دو موضع، بیش از آنکه از پایان دیپلماسی یا تصمیم به جنگ خبر دهند، مسالهای بنیادیتر را نشان میدهند: واشنگتن هنوز در پی تعیین نسبت میان فشار اقتصادی، مذاکره و قدرت نظامی است. برای فهم این وضعیت، باید رقابت دیدگاهها در دولت ترامپ و جایگاه شخص رئیسجمهور در منظومه تصمیمگیری را بررسی کرد.
در حلقه تصمیمگیری ترامپ، دستکم سه رویکرد نسبت به نحوه مواجهه با ایران قابل شناسایی است: رویکرد نخست، دیپلماسی عملگرایانه است که جیدی ونس و استیو ویتکاف از چهرههای برجسته آن بهشمار میآیند. در این نگاه، توافق راهی برای مهار هزینههای ادامه درگیری است. طبق گزارش آکسیوس، ونس در اکتبر نامهای برای از سرگیری گفتوگوهای مستقیم به سرلشکر محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، فرستاد. بااینحال، تهران هم جریان داشتن مذاکرات و هم وجود برنامهای برای دیدار مستقیم را تکذیب کرد. ترامپ نیز در ۱۲ نوامبر ماموریت دیگری به ونس سپرد و با این اقدام، نقش او را در پرونده ایران، دستکم در مقطع کنونی، عملا محدود کرد.
رویکرد دوم ادامه فشار اقتصادی را راه فرسایش تدریجیِ قدرتِ چانهزنی ایران میداند؛ مارکو روبیو، اسکات بسنت و جان راتکلیف از مدافعان آن بهشمار میآیند. روبیو در ۱۰ نوامبر صریحا اعلام کرد که تحریمها و محاصره دریایی به اندازهای موثر بودهاند که نیازی به عملیات گسترده نظامی نیست. او پیشتر نیز اذعان کرده بود که مذاکرات در آستانه گشایش قرار ندارد. در این محاسبه، گذشت زمان لزوما فرصتی از دسترفته برای رسیدن به توافق محسوب نمیشود؛ بلکه ابزاری برای افزایش اهرمهای واشنگتن است.
رویکرد سوم، گرایش به ازسرگیری اقدام نظامی است. پیت هگست از چهرههای شاخص این گرایش است و اسرائیل نیز از بیرون، بر دولت آمریکا برای حرکت در این مسیر فشار میآورد. طرفداران این گزینه اعتماد کمتری به توان توافق برای مهار اختلافات دارند. البته این تمایزها به معنای وجود سه جناح منسجم نیست؛ مرز میان این سه گرایش سیال است. تفاوتها بیشتر به ترجیحات بازیگران درباره ابزار، زمان و هزینه بازمیگردد. در چارچوب نظریه سیاست بوروکراتیک گراهام آلیسون و واقعگرایی نوکلاسیک، برآیند سیاست خارجی را باید با توجه به پیوند رقابتهای درونی و محدودیتهای محیطی فهم کرد.
حاصل عملی این رقابتها، برجستهشدن گزینهای میان توافق فوری و بازگشت به عملیات نظامی گسترده است. در مقطع کنونی، ادامه تحریمها و محاصره دریایی دست بالا را داشته است. واشنگتن با این شکل از صبر راهبردی، تصمیم درباره توافق یا بازگشت به عملیات گسترده را به تعویق میاندازد و همزمان فشار را حفظ میکند. از منظر محاسبات فعلی آمریکا، میتوان این وضعیت را «بنبست نسبتا مطلوب» خواند. طرفداران فشار امیدوارند در صورت ازسرگیری مذاکرات، آمریکا موقعیت بهتری داشته باشد، بیآنکه هزینه مستقیم دور تازهای از جنگ را بپردازد. اگرچه ادامه محاصره، هزینه دارد و اثر آن بر محاسبات تهران نامعلوم است.
نقش شخص ترامپ در انتخاب میان این گزینهها تعیینکننده است. در منطق معاملاتی او، ثبت یک توافق بزرگ همچنان جذابیت دارد و همین انگیزه، راه بازگشت به دیپلماسی را باز نگه میدارد. نوسان میان اعلام بینیازی از توافق و کماحتمال دانستن حملات تازه را باید در پیوند با سیالبودن محاسبات او و انعطاف در تصمیمگیری شخصیاش فهم کرد. هنوز تصمیم نهایی و مسیر روشنی برای پایان جنگ وجود ندارد. این نوسان نیز الزاما حاصل تاکتیک نیست که همه ابعاد آن از پیش طراحی شده باشد. رقابت میان گزینههای سیاستی ادامه دارد، اما تصمیم شخص رئیسجمهور همچنان بر آن سایه میاندازد.
محاسبات کاخ سفید به رقابتهای درون دولت محدود نمیماند. پیامدهای انتخابات میاندورهای نوامبر ۲۰۲۶ و نارضایتی افکار عمومی آمریکا از هزینههای جنگ، تصمیمگیری را پیچیدهتر کرده است. همزمان، نگرانی کشورهای منطقه از گسترش دوباره جنگ نیز محدودیتهای بیشتری بر گزینه نظامی تحمیل میکند. بنابراین، انتخاب راهبرد فشار اقتصادی را باید حاصل تلاقی ملاحظات داخلی، محدودیتهای نظامی و محاسبات منطقهای دانست، نه صرفا پیروزی یک جریان سیاسی در دولت ترامپ.
برای ایران، اما مساله اساسی همچنان تبدیل دیپلماسی به فرآیندی معتبر و متوازن است که تعهدات حاصل از آن، تضمین اجرایی داشته باشند. تهران مذاکره فعال با واشنگتن را تکذیب کرده، اما راه تبادل پیام از طریق میانجیها را به کلی نبسته است. موضع اعلامشده ایران بر پایان محاصره دریایی، کاهش یا رفع تحریمهای مورد بحث، آزادسازی داراییها و توقف خصومتها در همه جبههها استوار است. از منظر تهران، ورود به مرحله مذاکرات هستهای باید پس از تحقق تعهدات اولیه آمریکا و راستیآزمایی آنها صورت گیرد. با این حساب، اختلاف به فهرست امتیازهایی که دو طرف میخواهند یا حاضرند واگذار کنند محدود نمیشود؛ تقدم و تأخر اقدامات و امکان اعتماد به اجرای آنها، خود به مانع اصلی تبدیل شده است.
در نتیجه مساله فقط محتوای توافق نیست؛ دستیابی به توافق پایدار، مستلزم عبور از منطق فشار یکجانبه و پذیرش تعهدات متقابل است. روشن است، آنچه امروز از نگاه آمریکا «بنبست نسبتا مطلوب» به نظر میرسد، در بلندمدت ثباتآفرین یا حتی قابل تداوم نیست. از این منظر، بنبست کنونی بیش از آنکه دستاوردی پایدار برای واشنگتن باشد، وضعیتی پرهزینه و شکننده است که نمیتواند برای همیشه جایگزین راهحل سیاسی شود. ایران مذاکره را منتفی نمیداند، اما تجربههای گذشته، بهویژه نقض تعهدات و خروج یکجانبه آمریکا از برجام، بیاعتمادی تهران را به واقعیتی انکارناپذیر تبدیل کرده است. از اینرو، احیای مسیر دیپلماسی مستلزم اقدام عملی آمریکا، رفع قابل راستیآزمایی تحریمها و پذیرش تعهدات متقابل است؛ چراکه توافق پایدار نه از مسیر فشار و تحمیل، بلکه با احترام به حقوق و منافع ایران و تضمین اجرای تعهدات طرفین امکانپذیر خواهد بود.
* کارشناس مسائل بینالملل


