از همزیستی جغرافیایی تا همکاری راهبردی

به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد؛   خلیج فارس یکی از مناطق مهم و تأثیرگذار در معادلات سیاسی و اقتصادی جهان است. با این حال، اهمیت ژئوپلیتیک این منطقه الزاما به معنای برخورداری آن از یک نظام پایدار همکاری میان کشورهای ساحلی نیست. واقعیت آن است که کشورهای این منطقه، با وجود برخورداری از منافع مشترک گسترده، همچنان بخش قابل‌توجهی از ظرفیت‌های خود را صرف رقابت‌های سیاسی، امنیتی و ژئوپلیتیک می‌کنند.

پرسش اساسی این است که چرا جغرافیای مشترک و منافع اقتصادی متقابل نتوانسته‌اند به شکل‌گیری یک چارچوب پایدار همکاری منطقه‌ای منجر شوند؟ نخست باید پذیرفت که امنیت خلیج فارس را نمی‌توان صرفا از دریچه موازنه نظامی و رقابت قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای مورد ارزیابی قرار داد. امنیت واقعی مستلزم توجه هم‌زمان به توسعه اقتصادی، ثبات سیاسی، امنیت انرژی، حفاظت از محیط زیست و منافع مشترک ملت‌های منطقه است.

دوم، اقتصاد کشورهای ساحلی خلیج فارس به درجات مختلف با یکدیگر پیوند خورده است. تجارت، سرمایه‌گذاری، انرژی، حمل‌ونقل دریایی و زیرساخت‌های اقتصادی ظرفیت‌های مهمی برای ایجاد وابستگی متقابل سازنده فراهم می‌کنند. با این وجود، این ظرفیت‌ها هنوز به یک نظام منسجم همکاری اقتصادی و منطقه‌ای تبدیل نشده‌اند. گویی رقابت‌های سیاسی همچنان بر فرصت‌های اقتصادی غلبه دارند.

سوم، چالش‌های زیست‌محیطی می‌توانند نقطه آغاز مناسبی برای همکاری باشند. آلودگی آب‌های منطقه، تخریب اکوسیستم دریایی، تغییرات اقلیمی و فشار بر منابع طبیعی، مسائلی نیستند که بتوان آنها را در چارچوب مرزهای سیاسی محدود کرد. همکاری در این زمینه‌ها می‌تواند حتی در شرایط اختلافات سیاسی، زمینه‌ساز اعتمادسازی و تعامل تدریجی شود.

در این میان، نقش قدرت‌های فرامنطقه‌ای نیز قابل چشم‌پوشی نیست. حضور و رقابت این قدرت‌ها بخشی از واقعیت معادلات خلیج فارس است، اما نمی‌تواند جایگزین مسؤولیت کشورهای ساحلی در تامین امنیت و توسعه منطقه شود. آینده خلیج فارس بیش از هر چیز به اراده سیاسی و توانایی کشورهای منطقه برای تعریف منافع مشترک وابسته است.

به نظر می‌رسد زمان آن فرا رسیده است که کشورهای ساحلی، به جای تمرکز صرف بر اختلافات و رقابت‌های موجود، به تدریج به سمت ایجاد یک چارچوب جامع همکاری حرکت کنند. چنین چارچوبی می‌تواند با موضوعات عملی و کم‌تنش، مانند حفاظت از محیط زیست دریایی، تسهیل تجارت، ایمنی کشتیرانی و همکاری‌های علمی آغاز شود و در مراحل بعدی به موضوعات گسترده‌تر امنیتی و اقتصادی گسترش یابد.

خلیج فارس محکوم به تداوم رقابت و بی‌اعتمادی نیست. جغرافیای مشترک، منافع اقتصادی متقابل و ضرورت‌های توسعه پایدار، فرصت‌هایی فراهم کرده‌اند که نادیده گرفتن آنها هزینه‌های سنگینی برای همه کشورهای منطقه خواهد داشت. مساله اصلی امروز فقدان ظرفیت همکاری نیست؛ بلکه فقدان اراده سیاسی کافی برای تبدیل این ظرفیت‌ها به یک واقعیت پایدار منطقه‌ای است./

عبدالرضا غفرانی دیپلمات پیشین و کارشناس ارشد روابط بین الملل