ورود دبیرکل به پرونده مذاکرات

فرحان عزیز حق، معاون سخنگوی سازمان ملل، دوشنبه شب درباره این سفر گفت که دبیرکل سازمان ملل می‌خواهد در این سفر، در جریان آخرین وضعیت تلاش‌های میانجی‌گرانه قرار بگیرد و درباره راه‌های پیش‌رو در این زمینه گفت‌وگو کند. این سومین سفر رسمی آنتونیو گوترش به پاکستان طی ۶ سال اخیر محسوب می‌شود. همزمان، وزارت خارجه قطر نیز اعلام کرده است که تماس‌ها و رایزنی‌های میانجی‌گران میان تهران و واشنگتن همچنان ادامه دارد و مذاکرات درباره ایران در جریان است و نگرانی‌های طرف‌های مختلف را مورد توجه قرار می‌دهد. در همین ارتباط وزیر کشور ایران در جریان دومین روز سفر خود به دوحه با امیر قطر دیدار و در خصوص طیفی از موضوعات از جمله مذاکرات ایران و آمریکا گفت‌وگو کرد.

باید در نظر داشت که همزمانی سفر گوترش با ادامه رایزنی‌های پاکستان و قطر، اهمیت نقش میانجی‌های منطقه‌ای را در شرایط کنونی نشان می‌دهد. پاکستان و قطر به دلیل روابط خود با طرف‌های مختلف و امکان برقراری ارتباط مستقیم، می‌توانند در انتقال پیام‌ها و فراهم کردن زمینه گفت‌وگو نقش ایفا کنند. در  همین خصوص دبیرکل سازمان ملل، ضمن تمجید از  نقش پاکستان از ایران و آمریکا خواست تا به مذاکرات  بازگشته و به جنگ پایان دهند. با این حال؛ تجربه بحران‌های بزرگ بین‌المللی نشان داده است که سازمان ملل، با وجود جایگاه حقوقی و سیاسی مهم خود، در مناقشاتی که منافع مستقیم قدرت‌های بزرگ را درگیر می‌کند، الزاما نمی‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد. ساختار شورای امنیت و به‌ویژه حق وتوی پنج عضو دائم یعنی آمریکا، روسیه، چین، فرانسه و بریتانیا، یکی از مهم‌ترین محدودیت‌های این نهاد است. در چنین شرایطی، دبیرکل می‌تواند طرف‌ها را به مذاکره دعوت کند، کانال‌های ارتباطی را حفظ کند و از تلاش‌های دیپلماتیک حمایت کند، اما تصمیم‌های الزام‌آور به مواضع قدرت‌های اصلی وابسته است.

از این منظر، سفر گوترش را بیشتر می‌توان تلاشی برای حفظ حضور سازمان ملل در روندهای دیپلماتیک و هماهنگی با میانجی‌های فعال دانست تا ورود مستقیم این سازمان به مذاکرات ایران و آمریکا. در واقع، سازمان ملل می‌تواند بستر گفت‌وگو را تقویت و از کاهش تنش حمایت کند، اما در بحران‌هایی با ابعاد ژئوپلیتیک گسترده، ابتکار عمل همچنان عمدتا در اختیار دولت‌های درگیر، قدرت‌های بزرگ و کشورهای دارای نفوذ مستقیم بر طرف‌های مناقشه قرار دارد. در نهایت، سفر گوترش به پاکستان در کنار ادامه تماس‌های قطر نشان می‌دهد که تلاش برای باز نگه داشتن مسیر دیپلماسی میان تهران و واشنگتن از چند کانال دنبال می‌شود؛ کانال‌هایی که در آنها سازمان ملل می‌تواند نقش پشتیبان و تسهیل‌گر داشته باشد، اما نتیجه نهایی بیش از هر چیز به اراده ایران و آمریکا و تصمیم بازیگران قدرتمند و موثر در این روند وابسته است.