آثار خروج نظامی ایالات متحده از بین النهرین واکاوی شد
تغییر میدان رقابت ایران و آمریکا در عراق
المانیتور در گزارشی با اشاره به تکمیل روند خروج نیروهای آمریکایی از عراق بر اساس توافق سال ۲۰۲۴ با بغداد، نوشت این اقدام میتواند از یکسو متحدان کُرد آمریکا را در برابر حملات آسیبپذیرتر کند و از سوی دیگر، فضای بیشتری برای نفوذ بلندمدت ایران در عراق ایجاد کند. والاستریت ژورنال نیز خروج نیروهای آمریکایی را در شرایطی بررسی کرده که عراق بیش از گذشته در معرض پیامدهای تنش میان واشنگتن و تهران قرار گرفته است. این روزنامه در عین حال تاکید میکند که گروههای همسو با ایران در سالهای اخیر نفوذ بیشتری در ساختار سیاسی و امنیتی عراق پیدا کردهاند. یکی از مهمترین چالشهای دولت جدید عراق نیز تلاش برای کنترل سلاح است. علی الزیدی برای تحویل سلاح گروههای مسلح، ضربالاجل تعیین کرده، اما برخی از این گروهها با خلع سلاح اجباری مخالفت کردهاند و سلاح خود را برای دفاع از حاکمیت و آزادی عراق ضروری میدانند. این گروهها علاوه بر توان نظامی، در پارلمان و نهادهای دولتی نیز نفوذ دارند و برخی از آنها در روندهای سیاسی عراق نقش ایفا کردهاند.
در این میان، نقش ایران همچنان یکی از عوامل مهم در معادلات عراق است. پس از تحولات سال ۲۰۰۳، تهران نفوذ بیشتری در عراق پیدا کرد و گروههای نزدیک به ایران نیز در مبارزه با داعش در سال ۲۰۱۴ مشارکت داشتند؛ بخشی از این گروهها بعدها وارد ساختار سیاسی عراق شدند. اکنون با کاهش حضور نظامی آمریکا، بغداد باید میان تثبیت اقتدار دولت، مدیریت روابط با گروههای مسلح و حفظ توازن در روابط خارجی حرکت کند. اگرچه خروج نیروهای آمریکایی به معنای پایان نقش واشنگتن در عراق نیست و نیروهایی برای حفاظت از مراکز دیپلماتیک و پشتیبانی از تجهیزات نظامی باقی خواهند ماند، کاهش حضور نظامی آمریکا میتواند زمینه را برای بازتعریف توازن نیروها در عراق فراهم کند؛ توازنی که در آن نقش دولت بغداد، گروههای مسلح و بازیگران منطقهای، از جمله ایران، همچنان تعیینکننده خواهد بود.
تغییر مدل حضور
علیاکبر اسدی، کارشناس مسائل غرب آسیا، در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» درباره روند خروج نیروهای آمریکایی از عراق گفت که این تحول اتفاق جدیدی در روابط بغداد و واشنگتن نیست. وی توضیح داد: «نیروهای آمریکایی یکبار در سال ۲۰۱۱ از عراق خارج شدند، اما پس از ظهور داعش در سال ۲۰۱۴، به درخواست دولت عراق و در چارچوب ائتلاف بینالمللی مبارزه با داعش بار دیگر وارد این کشور شدند.»
این کارشناس مسائل غرب آسیا معتقد است همزمانی خروج نیروهای آمریکایی با تلاش دولت عراق برای تقویت حاکمیت ملی و انحصار سلاح در دست دولت، اهمیت ویژهای دارد. به گفته او، با کاهش حضور نظامی آمریکا، رقابت تهران و واشنگتن در عراق بیش از گذشته به عرصههای سیاسی و اقتصادی منتقل خواهد شد؛ جایی که آمریکا تلاش میکند نقش و نفوذ ایران را کاهش دهد و تهران نیز از ظرفیتهای موجود برای حفظ و تقویت جایگاه خود استفاده میکند. اسدی یکی از پیامدهای مهم خروج نیروهای آمریکایی را کاهش ابزارهای موازنهسازی نظامی واشنگتن در برابر ایران و افزایش آزادی عمل گروههای مقاومت میداند، اما تاکید میکند که این روند به معنای پایان نقش آمریکا در عراق نیست.
به گفته او، واشنگتن همچنان از طریق روابط خود با دولت و بخشهایی از نیروهای امنیتی عراق، همچنین در حوزههای آموزشی، مستشاری، تسلیحاتی و اطلاعاتی، امکان اثرگذاری در این کشور را حفظ خواهد کرد. او همچنین از تغییر تمرکز آمریکا از حوزه نظامی به عرصه سیاسی و اقتصادی سخن میگوید و معتقد است واشنگتن تلاش خواهد کرد از ابزارهای مالی و اقتصادی، سرمایهگذاری و ارتباط با دولت مرکزی، اقلیم کردستان، احزاب و جریانهای سیاسی برای حفظ نفوذ خود در عراق استفاده کند.
این کارشناس افزود:«آمریکا تلاش خواهد کرد تا حضور و نقش اقتصادی و سیاسی ایران را در عراق کاهش دهد، تهران هم در این رابطه تا جایی که بتواند مقابله به مثل خواهد کرد.» به گفته کارشناس مسائل غرب آسیا، شاهد هستیم که بعد از نخستوزیر علی الزیدی، تلاشها برای افزایش حضور و نقش اقتصادی آمریکا در عراق در قالب سرمایهگذاریهای مختلف در حال انجام است و بسیار برجسته شده است. اسدی در پایان تاکید میکند که سطح رقابت ایران و آمریکا در عراق تا حد زیادی تابع مناسبات دو کشور در سطح کلان است؛ به این معنا که افزایش تنش میان تهران و واشنگتن میتواند رقابت آنها در عرصه سیاسی و اقتصادی عراق را تشدید کند و کاهش تنش، از شدت این رقابتها خواهد کاست.
