گزارش «دنیایاقتصاد» از ابعاد جدید تحریمهای هوانوردی؛
آسمان عراق به روی ایران باز میشود؟
علیرضا کاظمیمقدم: صنعت هوانوردی ایران در روزهای اخیر با یکی از پیچیدهترین ادوار خود پس از دهههای اخیر مواجه شده است؛ جایی که تلاقی فشارهای بینالمللی، احکام قضایی کشورهای همسایه و رایزنیهای دیپلماتیک، تصویری چندگانه از وضعیت پروازهای خارجی کشور ترسیم کرده است. درحالیکه توقیف یک فروند هواپیمای ایرانی در فرودگاه استانبول شوک جدیدی به بدنه اجرایی این صنعت وارد کرد، خبرهای رسیده از بغداد و واشنگتن نشاندهنده بازگشایی موقت و مشروط کریدور هوایی میان ایران و عراق (نجف) است. این تحولات در شرایطی رخ میدهد که مقامات ارشد نظام نسبت به تداوم این روند و تلاش برای محاصره همهجانبه کشور هشدار داده و بر لزوم مدیریت جدی در حوزههای اقتصادی و پاسخهای متناسب تاکید کردهاند.
در همین راستا، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، در جلسه علنی روز گذشته با اشاره به فشارهای فزاینده بینالمللی، به تبیین ابعاد تقابل فعلی پرداخت. به گزارش خانه ملت، رئیس قوه مقننه در صحن علنی گفت: «به نسل جوان ایران یادآور شوم که تلاشهای امروز آمریکا برای تحمیل محاصره دریایی، بستن کریدورهای هوایی و اعمال فشار حداکثری بر شریانهای تجاری کشور نیز با برنامهریزی و مدیریت جدی در حوزههای اقتصادی و پاسخهای نظامی مشابه سال ۶۰ شکست خواهد خورد.»
همزمان با این موضعگیریها، فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، در نشست خبری خود با خبرنگاران از پیگیریهای حقوقی در سطح بینالمللی خبر داده است. وی با اشاره به محدودیتهای اعمالشده برای ایرلاینهای ایرانی تصریح کرد که شکایتی به نهادهای جهانی هوانوردی (ایکائو) تنظیم و ارسال شده است. سخنگوی دولت تاکید کرد که دبیرخانه شورایعالی امنیت ملی نیز در این زمینه اطلاعرسانی کرده، اما اولویت دولت حل موضوعات از طریق دیپلماسی منطقهای است. فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی، نیز در گفتوگو با «ایلنا» ضمن تایید ارسال شکایت به ایکائو، اقدامات کشورهای همسایه را برخلاف کنوانسیونهای بینالمللی دانست و خاطرنشان کرد که بهرغم محاصره دریایی و هوایی، کشور توانسته است با تکیه بر ظرفیتهای ریلی و جادهای، تامین کالاهای اساسی را تضمین کند.
بحران در باند فرودگاه استانبول
درحالیکه رایزنیها برای رفع تحریمهای عمومی ادامه دارد، یک حادثه حقوقی در ترکیه توجه رسانهها را به خود جلب کرد. روز گذشته، یک فروند هواپیمای مسافربری متعلق به هواپیمایی کاسپین در فرودگاه استانبول توقیف شد. به گزارش دیدهبان ایران به نقل از رسانههای ترکیه، این اقدام در پی شکایت شرکت خدمات هوانوردی ACM بهدلیل وصول نشدن طلب ۳میلیون یورویی این شرکت از هواپیمایی کاسپین صورت گرفته است. فارس نیز نوشته است که این موضوع را مجید اخوان، سخنگوی هواپیمایی کشور، تایید کرده است. گزارشهای میدانی حاکی از آن است که ماموران اجرای احکام و پلیس ترکیه درست در لحظاتی که مسافران سوار شده و بارها در کابین قرار داشت، مانع از برخاستن هواپیما با شناسه ثبت EP-KPB شدند. مسافران و خدمه پرواز به ناچار تخلیه و به سالن ترمینال بازگردانده شدند. این اتفاق در شرایطی رخ داد که خلبان منتظر مجوز برج مراقبت بود.
اگرچه رایزنیهای حقوقی برای پرداخت این بدهی یا ارائه ضمانت مالی آغاز شده است، اما این حادثه نشاندهنده آسیبپذیری ناوگان هوایی ایران در برابر دعاوی حقوقی بینالمللی در فضایی است که صنعت هوایی کشور گرفتار تحریم است. با این حال صداوسیما در گزارشی اعلام کرده است که طبق پیگیریهای صورتگرفته از شرکت هواپیمایی، توقیف این هواپیما در استانبول بهدلیل مسائل اداری بوده و با رایزنیهای صورت گرفته این مشکل برطرف شده است و هواپیما به ایران بازمیگردد. برای درک دقیقتر ابعاد فنی و سیاسی این محدودیتها، روزنامه «دنیایاقتصاد» گفتوگویی را با فرامرز شهسواری، رئیس کمیته حملونقل هوایی کمیسیون عمران مجلس، انجام داده است. وی درخصوص کشورهایی که پروازهای ایرانی را قطع کردهاند، گفت که دقیق اطلاع ندارم.
گرهگشایی موقت در مسیر نجف؛ معافیت یا دیپلماسی؟
همزمان با این رویداد، موضوع لغو پروازهای ایران به عراق و بهخصوص نجف اشرف طی روزهای اخیر به یکی از پربحثترین اخبار حوزه هوانوردی تبدیل شده است. با این حال به نظر میرسد این مشکل به صورت موقت درحال رفع است. در این میان برخی خبرها از تلاش عراق برای رفع یکماهه یا اخذ معافیت از آمریکا برای برقراری مجدد این پرواز خبر میدهند و برخی خبرها نیز از تلاش ایران برای رفع این مشکل حکایت دارد. درهمین ارتباط، روز گذشته خبرگزاری رسمی عراق از آغاز مجدد پروازهای فرودگاههای ایران به فرودگاه نجف اشرف خبر داد. به گزارش خبرگزاری فارس، این پروازها که تنها از طریق یک هواپیمایی عراق به نام (العراقیه) از سر گرفته شده است، مجوز یکماهه دارد. خبرگزاری رویترز نیز در گزارشی، ابعاد دیگری از این بازگشایی را بیان کرده است. رویترز به نقل از یک منبع مطلع نوشت که دولت آمریکا معافیت محدودی از برنامه تحریمهای ایران صادر کرده است تا امکان انجام پروازهای حامل زائران میان دو کشور فراهم شود. بر اساس گزارش رویترز، این معافیت که توسط وزارت خزانهداری آمریکا صادر شده، تنها به شرکت «هواپیمایی عراق» اجازه میدهد به مدت یکماه پروازهای رفتوبرگشت به نجف را انجام دهد.
هدف از این اقدام، کاهش فشار بر دولت علی الزیدی، نخستوزیر عراق، عنوان شده است که در تلاش برای توازن میان روابط با واشنگتن و تهران است. این در حالی است که براساس گزارشها، توقف پروازهای ایران به نجف طی چند روز گذشته با واکنش تند مردم عراق و تجمعات اعتراضی در برابر فرودگاه نجف همراه بوده است. شاید از همین رو استاندار نجف، یوسف مکی کناوی، در گفتوگو با خبرگزاری تسنیم تاکید کرد که وی شخصا دستوری برای بستن فرودگاه صادر نکرده است. این اظهارات پس از آن مطرح میشود که مدیریت فرودگاه بینالمللی نجف در ۲۵ سپتامبر (3مهر) اعلام کرد در پی تحریمهای وزارت خزانهداری آمریکا علیه ایران و بر اساس دستورالعملهای نهادهای ذیصلاح، تمامی پروازهای ورودی و خروجی مرتبط با ایران از بامداد جمعه (سوم مهر) تا اطلاع ثانوی به حالت تعلیق در آمده است.
با این حال فرامرز شهسواری، رئیس کمیته حملونقل هوایی کمیسیون عمران مجلس، درگفتوگو با «دنیایاقتصاد» در رابطه با وضعیت رایزنیها برای بازگشایی مسیرهای پروازی به کشورهای همسایه عنوان کرد: «در حال حاضر برای برقراری پروازهای نجف در حال رایزنی هستیم و این موضوع تا ۹۰درصد حل خواهد شد. تلاش ما بر این است که این مسیر بازگشایی شود؛ چراکه عمده پروازهای خارجی ما به مقصد کشور عراق انجام میشود. در حال حاضر ۹۰درصد کار پیش رفته است و انشاءالله بهزودی حل خواهد شد.» این نماینده در پاسخ به این سوال که خبرگزاری رویترز گزارش داده است که آمریکا یک معافیت یکماهه در این زمینه صادر کرده؛ آیا موضوع پروازهای نجف به این معافیتها مرتبط است، توضیح داد: «خیر، اصلا بحث معافیت در این موضوع مطرح نیست. بنده چنین چیزی نشنیدهام و اگر شما شنیدهاید باید بررسی شود؛ اما این دو موضوع هیچ ارتباطی به یکدیگر ندارند. رایزنیها برای این پروازها توسط خود کشور ما در حال انجام است.»
وی همچنین درباره وضعیت پروازهای ایران به ترکیه و در پاسخ به این سوال که آیا از توقیف هواپیمای کاسپین اطلاع دارید، تصریح کرد: «پروازها به ترکیه برقرار است؛ اما از موضوع توقیف یک فروند هواپیمای شرکت کاسپین بیاطلاع هستم.» شهسواری همچنین در گفتوگوی دیگری با خبرگزاری خانه ملت تاکید کرد که بهرغم تحریم ۲۷شرکت هواپیمایی، پروازها به مقاصدی همچون چین، روسیه، ترکیه، افغانستان، پاکستان، ارمنستان، بلاروس، تاجیکستان، ویتنام و مالزی همچنان بهصورت منظم توسط شرکتهای داخلی انجام میشود و شبکه هوایی کشور از این پیچ تاریخی عبور خواهد کرد.
چالشهای حقوقی و نقض کنوانسیون شیکاگو
از منظر حقوق بینالملل، اقدامات اخیر کشورهای منطقه در پیروی از تحریمهای آمریکا، بحثهای گستردهای را در محافل دانشگاهی داشته است. شهرام زرنشان، استاد حقوق بینالملل، در گفتوگو با «ایرنا» با استناد به کنوانسیون ۱۹۴۴ شیکاگو، خاطرنشان کرد که اگرچه ماده۹ این کنوانسیون به کشورها اجازه میدهد به دلایل امنیتی مناطق ممنوعه پروازی ایجاد کنند؛ اما این اقدام مشروط به عدم تبعیض و رعایت تناسب است. وی تاکید کرد که ایجاد محدودیت بهدلیل فشارهای تحریمی کشور ثالث، میتواند نقض تعهدات قراردادی و بینالمللی محسوب شود. اکنون باید منتظر ماند و دید که آیا شکایت ایران در ایکائو میتواند سد تحریمهای یکجانبه را در آسمان منطقه بشکند یا خیر؟
