آیا افزایش صادرات نفتی از تنگه و ادامه سیاستهای محاصره باعث واکنش نظامی ایران خواهد شد؟
منطقه در دو راهی جنگ و صلح
ادعاها در مورد نفت خروجی از منطقه
به گفته ردیابهای اطلاعات نفتی، صادرات نفت خام خاورمیانه در ماه جاری به حدود بالاترین سطح خود از زمان آغاز جنگ در فوریه بازگشته است. بر اساس دادههای شرکت ردیابی کپلر، تا هفته گذشته محمولههایی که از طریق تنگه هرمز و مسیرهای جایگزین منتقل میشدند، اندکی کمتر از ۸۰ درصد جریان منطقهای پیش از جنگ را پوشش میدادند.
از ابتدای ماه جاری، صادرات نفت خام تولیدکنندگان بزرگ خاورمیانه، از جمله عربستان سعودی، عراق، امارات متحده عربی و دیگر کشورها که از طریق هرمز و مسیرهای جایگزین انجام میشود، به نزدیک ۱۳میلیون بشکه در روز رسیده است. بر اساس دادههای شرکت ردیابی کشتی «هواکس»، این بالاترین میزان از فوریه است؛ زمانی که صادرات منطقه به نزدیک ۱۹میلیون بشکه در روز میرسید. مقامهای آگاه از عملیات نفتی میگویند عربستان سعودی نیز بار دیگر انتقال نفت خام از طریق خط لوله آسیبدیده «شرق ـ غرب» را آغاز کرده و نفت را در دریای سرخ روی نفتکشها بارگیری میکند؛ هرچند حجم انتقال همچنان پایینتر از سطح عادی است. آنها گفتند بخشی از تولید فعلی نیز به پالایشگاههای داخلی اختصاص خواهد یافت. عربستان سعودی پس از تعمیر آسیبهای واردشده به خط لوله شرق ـ غرب، صادرات نفت از طریق این خط لوله را از سر گرفته است.
آیا درگیری از نو شروع میشود؟
ایران از زمان ازسرگیری محاصره دریایی آمریکا در ماه ژوئیه نتوانسته است نفت خام خود را از طریق تنگه هرمز منتقل کند. برآورد کپلر نشان میدهد ذخایر نفتی که ایران پیش از اعمال محاصره در خارج از آن انباشته کرده بود، ممکن است تا اواسط اکتبر به پایان برسد. این موضوع منبع حیاتی درآمد ایران را در شرایطی قطع خواهد کرد که اقتصاد این کشور زیر فشار تحریمها و پیامدهای جنگ قرار دارد. اما این وضعیت انگیزه دیگری نیز ایجاد میکند. با کاهش درآمدهای نفتی ایران و یافتن راههای جایگزین از سوی کشورهای همسایه، تهران ممکن است حملات مجدد را بهترین ابزار باقیمانده برای اعمال فشار بداند؛ حتی اگر این اقدام خطر واکنش نظامی آمریکا را به همراه داشته باشد.
صنم وکیل، مدیر برنامه خاورمیانه در اندیشکده چتمهاوس لندن، گفت: «این وضعیت نشاندهنده بازده نزولی رویکرد ایران در قبال هرمز است.» او افزود: «این امر میتواند به پویایی انفجاریتری منجر شود.» تولیدکنندگان نفت خلیجفارس نگراناند که زیرساختهای انرژی آنها در معرض حملات جدید قرار گیرد. پیش از این، حوثیها نیز به کشتیرانی و تاسیسات عربستان سعودی حمله کرده بودند. پیامدهای هرگونه تشدید درگیری بسیار فراتر از منطقه خواهد بود. اقتصاد جهانی همچنان در برابر هرگونه اختلال مجدد در جریان انرژی منطقه آسیبپذیر است. اگرچه افزایش صادرات باعث کاهش فشار بر قیمت نفت شده است، حملات موفقیتآمیز میتوانند بهسرعت قیمتها را افزایش دهند.
حامد حسین، اقتصاددان ارشد در موسسه کپیتال اکونومیکس، گفت: «در نبود پایان قاطع درگیری، توازن ریسکها برای قیمت نفت همچنان به سمت افزایش قیمتها متمایل خواهد بود.» پس از آنکه آمریکا و اسرائیل در فوریه جنگ را آغاز کردند، حملات ایران به تنگه هرمز اختلال شدیدی در کشتیرانی ایجاد کرد و تولیدکنندگان نفت خلیج فارس را وادار کرد به دنبال مسیرهای جایگزین باشند. عربستان سعودی نفت خام را از طریق مسیرهای زمینی در سراسر بیابان به دریای سرخ منتقل کرد و امارات متحده عربی نیز از خط لوله خود به بندر فجیره در ساحل دریای عمان استفاده کرد، اما این مسیرها نتوانستند شکاف ایجادشده را پر کنند. قیمت نفت افزایش یافت و همراه با آن هزینه بنزین و گازوئیل برای مصرفکنندگان آمریکایی بالا رفت. ایران از این اهرم برای دستیابی به توافقی با دونالد ترامپ در ماه ژوئن استفاده کرد؛ توافقی که در ازای بازگشایی مسیر آبی، وعده ارائه کمک مالی فوری به ایران را میداد. اما این توافق از هم پاشید.
آمریکا در ماه ژوئیه محاصره بنادر ایران را از سر گرفت و همزمان تلاشهای خود را برای کمک به کشتیهای سایر کشورها جهت عبور از تنگه افزایش داد. صادرکنندگان نفت خلیج فارس اغلب به یک سیستم پیچیده متکی هستند که در آن نفت خام ابتدا در پایانههای صادراتی خود در داخل تنگه بارگیری میشود، سپس از هرمز عبور میکند و در ادامه در نزدیکی سواحل عمان به کشتیهای دیگر انتقال مییابد تا به بازارهای جهانی برسد.
آینده مذاکرات چه میشود؟
ترامپ روز جمعه پیشنهاد جدید ایران برای برقراری آتشبس را رد کرد. این پیشنهاد قرار بود تنگه هرمز را باز کند و محاصره بنادر ایران از سوی آمریکا را به مدت هفت روز پایان دهد تا فرصت لازم برای مذاکرات فراهم شود. آیتالله مجتبی خامنهای، رهبر ایران، روز دوشنبه در بیانیهای از «مدافعان تنگه هرمز» نام برد. این ادبیات نشان میدهد تهران همچنان کنترل این آبراه را ابزاری حیاتی برای اعمال فشار بر آمریکا و متحدانش میداند.
مسیرهای فرار از هرمز نیز آسیبپذیری خود را نشان دادهاند. حملات پهپادی در اوایل ماه جاری از عراق موجب توقف فعالیت خط لوله شرق ـ غرب عربستان سعودی شد و تهدیدهای حوثیها نیز کشتیرانی در دریای سرخ را پرخطرتر کرده است. همین موضوع آرامکو را وادار کرد بخش بیشتری از نفت خود را دوباره به سمت هرمز هدایت کند. مسیرهای جایگزین همچنین پرهزینه و ناکارآمد هستند. مقامهای خلیج فارس میگویند این ترتیبات تنها موقتی هستند و در بلندمدت پایدار نخواهند بود. ایران هیچ مسیر جایگزین مشابهی برای دور زدن تنگه ندارد. نفت خامی که بهتازگی بارگیری شده است، پشت محاصره آمریکا در ورودی خلیج فارس گرفتار مانده است. تحلیلگران برآورد میکنند کامیونها حداکثر میتوانند روزانه ۴۰ هزار بشکه نفت حمل کنند؛ رقمی بسیار ناچیز در مقایسه با صادرات نزدیک به ۲میلیون بشکهای ایران پیش از جنگ.
در همین حال برخی گزارشهای خارجی مدعیاند، حجم نفت خام ایران که پیشتر روی کشتیهایی خارج از محدوده محاصره قرار گرفته و همچنان برای تهران درآمد ایجاد میکند، از ۲۹میلیون بشکه در اوایل سپتامبر به حدود ۱۵میلیون بشکه کاهش یافته است. کپلر انتظار دارد این محمولهها که بیشتر آنها مقصد چین را دارند، با سرعت فعلی تا اوایل تا اواسط اکتبر به پایان برسند. اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، روز یکشنبه در شبکه فاکسنیوز ادعا کرد: «احتمالا ظرف دو هفته آینده آنها آخرین محمولههای نفت خود را به چین تحویل خواهند داد و پس از آن دیگر چیزی نخواهند داشت.» در حال حاضر، به نظر میرسد حملات ایران به کشتیها در تنگه هرمز کاهش یافته است. «عملیات تجارت دریایی بریتانیا» یا UKMTO، که با نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا مرتبط است، روز یکشنبه گزارش داد که در ۷۲ ساعت پیش از آن هیچ حمله یا اختلال تاییدشدهای در هرمز رخ نداده است؛ هرچند سطح تهدید همچنان شدید ارزیابی میشود.
آخرین حمله در تنگه که UKMTO ثبت کرده، مربوط به ۲۳ سپتامبر است؛ این در حالی است که رسانههای ایران اخیرا از ادامه حملات خبر دادهاند. تحلیلگران میگویند این وقفه ممکن است راهی برای سنجش تمایل ترامپ به توافق در جریان نشست هفته گذشته مجمع عمومی سازمان ملل بوده باشد، اما احتمال دارد تنها یک آرامش موقت باشد. ریچارد برونز، یکی از بنیانگذاران و مدیر بخش ژئوپلیتیک شرکت انرژی اسپسکتس، گفت: «اگر رهبران ایران احساس کنند کنترل آنها بر هرمز در حال تضعیف است، این امر خطر آن را افزایش میدهد که آنها به دنبال راههای دیگری باشند.» اکنون منطقه در یک دوراهی جنگ و صلح قرار دارد و زمان نشان میدهد که در نهایت کدام یک از این دو سناریو در عمل رخ خواهد داد؟
