کاهش تراز «کاسپین» شتاب گرفت؛
خزر؛ روایت یک مرگ تدریجی
منصوره محمدی: نشست خبری هفتمین اجلاس کنوانسیون تهران COP7 که به میزبانی تهران در حال برگزاری است، روز گذشته برگزار شد. معاون محیطزیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیط زیست، در این نشست درباره کاهش تراز دریای خزر و مهمترین دلایل کاهش تراز توضیحاتی ارائه کرد. احمدرضا لاهیجانزاده با بیان اینکه میانگین افت سالانه تراز این دریا از حدود 7.5سانتیمتر در دوره ۱۹۹۵ تا ۲۰۲۰، به حدود ۲۰سانتیمتر در سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ و ۲۳سانتیمتر در سال۲۰۲۶ رسیده است، تصریح کرد: این روند بر اساس مدلهای موجود میتواند دستکم تا ۲۵سال آینده ادامه داشته باشد و ضرورت همکاری پنج کشور ساحلی برای سازگاری با پیامدهای آن را دوچندان کرده است.
وی با اشاره به اینکه بیشترین پسروی در میان سه استان شمالی متعلق به استان گلستان است به میزان پسروی در کشورهای همسایه با خزر نیز اشاره کرد و گفت: بخش شمالی دریای خزر که کشورهای روسیه، قزاقستان و با نسبت کمتری آذربایجان و ترکمنستان را دربرمیگیرد، بهدلیل عمق کمتر، با پسروی شدیدتر آب مواجه است، بر اساس گزارشهای ارائهشده، میزان پسروی در برخی مناطق شمالی خزر به حدود ۱۰ تا ۲۰کیلومتر رسیده و این مساله بنادر این مناطق را بهشدت تحت تاثیر قرار داده است.
چه عواملی تراز آب دریای خزر را کاهش دادند؟
لاهیجانزاده درباره عوامل موثر در کاهش تراز آب دریای خزر گفت: بر اساس مطالعات انجامشده در کشورهای مختلف، مهمترین عامل کاهش تراز آب دریای خزر، تغییر اقلیم، افزایش دما و در پی آن افزایش شدت تبخیر است؛ بهطوریکه میزان تبخیر در خزر به حدود ۳۰۰ تا ۳۶۰میلیارد مترمکعب رسیده و اثرگذاری آن بهمراتب بیشتر از کاهش آورد رودخانههاست.
وی افزود: حدود ۸۰درصد آب ورودی دریای خزر از طریق رودخانه ولگا تامین میشود و ۲۰درصد باقیمانده از طریق رودخانههای چهار کشور دیگر وارد دریا میشود که سهم ایران حدود ۵درصد است. کاهش بارندگی در حوضههای آبریز و در نتیجه کاهش آورد رودخانهها، همچنین احداث سدها روی رودخانهها، از دیگر عوامل موثر بر کاهش ورودی آب به خزر هستند؛ با این حال، برآوردها نشان میدهد اثر کاهش آورد رودخانهها در مقایسه با تبخیر بسیار کمتر است. در کنار این عوامل، افزایش دما و تغییر الگوی بارش ناشی از تغییر اقلیم نیز موجب تشدید روند کاهش تراز آب دریای خزر شده است و مجموعه این عوامل در مذاکرات کشورهای ساحلی برای سازگاری با این پدیده مورد بررسی قرار دارد.
تهیه طرح منطقهای
لاهیجانزاده با اشاره به تدوین طرح منطقهای که به سازگاری بیشتر در راستای کاهش تراز خزر منجر خواهد شد، گفت: هماهنگیهای منطقهای میان کشورهای ساحلی دریای خزر در حال انجام است و یک طرح منطقهای برای سازگاری با این پدیده تهیه شده است که کلیات آن قرار است فردا به امضای کشورهای مربوط برسد.
برنامه حفاظت از فوک خزری
معاون محیطزیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیط زیست در بخش دیگری از این نشست در پاسخ به پرسشی درباره جایگاه فوک خزری در سندی که قرار است به امضای چند کشور برسد توضیح داد. به گفته او، برای حفاظت از فوک خزری ابتدا یک طرح جامع ملی تهیه شده بود که اکنون پیشنهاد شده است این طرح به یک برنامه منطقهای میان کشورهای حاشیه دریای خزر ارتقا یابد و کلیات آن نیز به تایید اولیه رسیده است.
او درباره علت تلفات فوکهای خزری نیز گفت هنوز دلیل قطعی این تلفات مشخص نشده و حتی مطالعات انجامشده در کشورهای منطقه نیز به یک جمعبندی نهایی نرسیده است؛ با این حال، عواملی از جمله تغییرات طبیعی بستر دریای خزر و احتمال انتشار گازها یا مواد از بستر، فعالیتهای نفتی و آلودگیهای ناشی از آن، تغییر اقلیم و از بین رفتن یا کوتاهتر شدن دوره یخبندان زیستگاههای فوک، کاهش منابع غذایی و گونههای ماهی مورد تغذیه و همچنین عوامل میکروبی و ویروسی بهعنوان احتمالات موثر در تلفات این گونه مورد بررسی قرار گرفتهاند. به گفته او، بهدلیل گذشت یک تا دو هفته از زمان مرگ فوکها تا رسیدن لاشهها به سواحل ایران، در بسیاری از موارد امکان انجام مطالعات و آزمایشهای دقیق روی لاشهها وجود ندارد و بنابراین نمیتوان با قاطعیت یک عامل مشخص را بهعنوان علت تلفات اعلام کرد.
تاثیر پسروی خزر بر گردوغبار
لاهیجانزاده همچنین در پاسخ به سوالی درباره پسروی آب دریا و تاثیر بر جنگلهای هیرکانی بهدلیل کاهش رطوبت و همچنین سرنوشت گونههای در معرض خطر توضیح داد. او گفت: در حال حاضر بهدلیل پیچیدگیهای موجود، نمیتوان با قطعیت اثر مستقیم کاهش رطوبت ناشی از پسروی خزر بر جنگلهای هیرکانی را تعیین کرد؛ اما یکی از مهمترین پیامدهای این پسروی، آسیب به تالابهای ساحلی از جمله تالاب میانکاله و خلیج گرگان است که در صورت تداوم روند فعلی و نبود اقدامات عملیاتی، بخشهایی از این پهنهها میتواند به کانون گردوغبار تبدیل شود و این گردوغبار بر جنگلهای هیرکانی نیز اثرگذار خواهد بود. وی افزود: در حال حاضر کانونهای گردوغبار فعالی در ترکمنستان و قزاقستان وجود دارد و تشدید پسروی خزر میتواند زمینه ایجاد کانونهای جدید را فراهم کند؛ چنانکه بخشی از آلودگی هوای شمالشرق کشور نیز از این کانونها ناشی میشود.
گیلان در وضعیت حادپسماند
وی در حاشیه این نشست در پاسخ به سوال «دنیایاقتصاد» درباره بحران پسماند در استانهای شمالی و نبود نظارت کافی برای حل این مساله توضیح داد: بر اساس قانون مدیریت پسماند، مدیریت پسماندهای شهری بر عهده شهرداریهاست و سازمان حفاظت محیط زیست و مرکز بهداشت وزارت بهداشت نقش نظارتی دارند و سازمان حفاظت محیط زیست در این حوزه، بهجز پسماندهای ویژه، مسوولیت اجرایی ندارد. با وجود اجرای طرحهایی مانند احداث و بهرهبرداری از زبالهسوزها و اختصاص برخی اعتبارات داخلی و بینالمللی، وضعیت مدیریت پسماند در استانهای شمالی همچنان مطلوب نیست.
معاون محیطزیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیط زیست افزود: یکی از مهمترین مشکلات، دفن یا تخلیه پسماند در حاشیه سواحل و مناطق جنگلی و ورود شیرابه ناشی از آن به آبهای زیرزمینی، رودخانهها، تالابها و در نهایت دریای خزر است؛ بهعنوان نمونه، بخشی از شیرابه و فاضلاب بهصورت غیرمستقیم از طریق رودخانهها وارد تالاب انزلی میشود. وضعیت پسماند در استانهای شمالی بارها در کارگروه ملی پسماند مطرح و درباره آن تصمیماتی اتخاذ شده و سازمان حفاظت محیط زیست نیز پیشنهادهایی برای ایجاد منابع مالی پایدار ارائه کرده است؛ اما برای حل این معضل نیاز به ورود جدیتر دستگاههای اجرایی و تامین اعتبار پایدار وجود دارد.
لاهیجانزاده با اشاره به تفاوت وضعیت سه استان شمالی گفت: وضعیت گیلان از نظر مدیریت پسماند حادتر از مازندران است و گلستان شرایط بهتری دارد و بر همین اساس، برنامههایی برای بهبود وضعیت این استانها در نظر گرفته شده است. وی با اشاره به تجربه اجرای طرحهای دانشبنیان برای مدیریت شیرابه و پسماند، ابراز امیدواری کرد که استانداریها نیز با جدیت بیشتری وارد این حوزه شوند. او همچنین با اشاره به سفر پیش روی رئیسجمهور به استان گیلان گفت: مدیریت پسماند و وضعیت تصفیهخانههای فاضلاب استان گیلان از موضوعات اصلی این سفر خواهد بود و برای توسعه و بهبود تصفیهخانههای فاضلاب نیز اعتبار قابلتوجهی در نظر گرفته شده است که میتواند به بهبود وضعیت مدیریت فاضلاب و کاهش ورود آلایندهها به محیط زیست استان کمک کند.
