افت شدید نمرات
این آزمون بهجای ارزیابی محفوظات درسی دانشآموزان، توانایی حل مساله آنها را اندازهگیری میکند؛ بنابراین دانشآموزان نمیتوانند برای آن مطالعه و آمادگی خاصی داشته باشند. این آزمون که نخستینبار در سال۲۰۰۰ برگزار شد، معتبرترین و اثرگذارترین معیار جهانی سنجش عملکرد آموزشی به شمار میرود. در سال۲۰۲۵، بیش از ۷۶۰هزار دانشآموز از ۹۱کشور در این آزمون شرکت کردند. این مطالعه همواره میانگین عملکرد ۳۸کشور پیشرفته و پردرآمد عضو سازمان همکاری اقتصادی و توسعه (OECD) را نیز در رتبهبندی خود لحاظ میکند.
روند نزولی عملکرد دانشآموزان
بین سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵، مهارت خواندن بیشترین افت را تجربه کرده است؛ بهطوریکه میانگین نمرات در کشورهای OECD، ۲۸ امتیاز و در سایر کشورهای و اقتصادهای شرکتکننده، ۱۶ امتیاز کاهش یافته است. میانگین نمرات ریاضی در کشورهایOECD، ۲۲ امتیاز افت کرده، درحالیکه این کاهش در سایر کشورهای جهان ۸ امتیاز بوده است. در علوم که محور اصلی ارزیابی PISA در سال۲۰۲۵ بود، عملکرد کشورهای OECD، ۷ امتیاز کاهش یافت؛ درحالیکه عملکرد سایر کشورها و اقتصادها در مجموع تقریبا ثابت ماند.
نزدیک به یکسوم دانشآموزان OECD در زمره «ضعیفترین عملکردها» قرار دارند
جدیدترین مطالعه PISA نشان میدهد اکنون حدود ۲۹درصد از نوجوانان ۱۵ساله در کشورهای OECD در هر سه حوزه در زمره «دانشآموزان با عملکرد پایین» قرار میگیرند. این یعنی چه؟ در علوم، این دانشآموزان در تفسیر دادههای ساده یا درک یک نمودار مشکل دارند. در خواندن، یافتن اطلاعات در متون ساده برایشان دشوار است. در ریاضیات نیز ممکن است حتی نتوانند، برای مثال، رابطه میان واحد اندازهگیری و قیمت را درک کنند؛ مهارتهایی ابتدایی که برای خرید روزمره از فروشگاه هم ضروریاند.
سقوط نمرات خواندن در جهان، نگرانکنندهتر از همه است
در سراسر کشورهای OECD، میانگین نمرات خواندن ۲۵ امتیاز کاهش یافته است. این مطالعه اشاره میکند که ۲۰ امتیاز تقریبا معادل یکسال یادگیری است. این به آن معناست که عملکرد بخش بزرگی از دانشآموزان ۱۵ساله در سطحی قرار گرفته که معمولا از دانشآموزان ۱۴ساله انتظار میرود. در میان کشورهای OECD، شدیدترین افت در ایسلند و اسلوونی رخ داده و نمرات آنها بیش از ۵۰امتیاز کاهش یافته است.
همه مدارس در آلمان عملکرد یکسانی ندارند
در برخی کشورها، از جمله ایسلند، کامبوج و فنلاند، تفاوت عملکرد میان مدارس بسیار اندک است؛ بهطوریکه تفاوت میان مدارس کمتر از ۱۰درصد از کل تفاوت عملکرد دانشآموزان را توضیح میدهد. اما در ۱۰کشور، از جمله آلمان، تفاوت میان مدارس دستکم ۵۰ درصد از کل تفاوت عملکرد را توضیح میدهد. این مطالعه اشاره میکند که احتمالا در نظام آموزشی این کشورها مدارسی وجود دارند که بهطور اختصاصی دانشآموزان با عملکرد تحصیلی بالاتر را جذب میکنند و در نتیجه، تعداد نامتناسبی از دانشآموزان ضعیفتر در سایر مدارس تحصیل میکنند. از نظر نویسندگان گزارش PISA، این مساله باید جدی گرفته شود: «هنگامی که چنین تفکیک آموزشی با پیشینه اجتماعی درهم میآمیزد، میتواند نابرابریها را تشدید کند؛ بهگونهایکه در بخشهایی از نظام آموزشی، کانونهایی از برتری شکل گیرد، اما در نگاه کلان نظام آموزشی نتواند دستیابی پایدار و یکسان به نتایج یادگیری را تضمین کند.»
شوکهای PISA برای آلمان
نخستین مطالعه PISA در سال ۲۰۰۰ برگزار شد. آلمان که یکی از ۳۱کشور شرکتکننده بود، با شگفتی دریافت که دانشآموزان ۱۵ساله این کشور نمراتی پایینتر از میانگین بینالمللی کسب کردهاند. در آخرین آزمون PISA که در سال۲۰۲۲ برگزار و نتایج آن در سال ۲۰۲۳ منتشر شد، نمرات دانشآموزان آلمانی به پایینترین سطح خود رسیده بود. در جدیدترین مطالعه، این نمرات باز هم سقوط کردهاند. بین سالهای ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵، نمرات خواندن ۱۵امتیاز و نمرات ریاضی ۱۱ امتیاز کاهش یافت و نمرات علوم نیز ۷امتیاز پایین آمد. ۶رتبه نخست برای مهارت خواندن در اختیار کشورهای آسیایی است. آلمان با فاصلهای اندک بالاتر از میانگین OECD قرار گرفته و رتبه ۲۴ را به خود اختصاص داده است. آمریکا در رتبه۱۳، لهستان در رتبه۱۴ و ترکیه در رتبه۱۸ قرار دارند. در ریاضیات، آلمان پایینتر از میانگین OECD قرار دارد و رتبه۲۶ را کسب کرده است؛ تنها یک رتبه بالاتر از آمریکا. هفت رتبه نخست همگی در اختیار کشورهای آسیایی است و پس از آنها استونی در رتبه هشتم قرار دارد. در علوم، آلمان تنها ۲امتیاز بالاتر از میانگین OECD قرار دارد و رتبه۲۳ را کسب کرده است. ترکیه در این حوزه پیشرفت قابلتوجهی داشته و اکنون در رتبه۱۹ قرار دارد؛ نمره این کشور نسبت به مطالعه سال۲۰۲۲، ۱۸ امتیاز افزایش یافته است.
چرا عملکرد آموزشی در سراسر جهان در حال کاهش است؟
خود دادهها نمیتوانند علت کاهش مهارت خواندن را توضیح دهند، اما نویسندگان مطالعه اشاره میکنند که اگرچه تعطیلی مدارس در دوران کووید-۱۹ ممکن است یکی از عوامل موثر باشد، رابطه مستقیمی میان مدت زمان تعطیلی مدارس در دوران همهگیری و عملکرد دانشآموزان در خواندن مشاهده نمیشود. این مطالعه خاطرنشان میکند که در بسیاری از کشورها، روند نزولی عملکرد بسیار پیش از آغاز همهگیری شروع شده بود. بر اساس این مطالعه، کاهش بلندمدت مهارتها «نشاندهنده وجود مشکلات ساختاری عمیقتر در نظامهای آموزشی و چالشهایی در سطح مدرسه و نظام آموزشی است.» این چالشها شامل تاثیر حواسپرتیهای دیجیتال بر دانشآموزان و کاهش علاقه آنها به مطالعه کتاب میشود.
هوش مصنوعی نیز تاثیر فوری خود را بر یادگیری گذاشته است. در مطالعه PISA ۲۰۲۵، از دانشآموزان درباره استفاده از هوش مصنوعی در فعالیتهای درسیشان سوال شد؛ بیش از ۴۰ درصد آنها گفتند برای تهیه پیشنویس تکالیف نوشتاری خود، یک یا دو بار در هفته یا حتی هر روز از هوش مصنوعی استفاده میکنند. دانشآموزانی که اعلام کردند از چتباتهای هوش مصنوعی استفاده میکنند، بهطور میانگین در علوم نمرات پایینتری از دانشآموزانی داشتند که از هوش مصنوعی استفاده نمیکردند.
در جمعبندی این مطالعه آمده است: «در مجموع، دادهها نشاندهنده ضعفهایی در نحوه سازگار شدن نظامهای آموزشی با تغییرات اجتماعی، فناوری و اقتصادی است. در آینده، چالش پیش روی سیاستگذاران صرفا جبران عقبماندگیهای گذشته نیست، بلکه تضمین این امر است که مدارس بتوانند پاسخگوی نیازهای بهسرعت در حال تغییر جهان باشند. همانطور که PISA نشان میدهد، این کار آسانی نیست.»
درحالیکه باید منتظر واکنش سیاستگذاران ماند، این مطالعه پیشنهاد میکند والدین نیز میتوانند با حمایت از فرزندان و کنجکاوی نسبت به مطالعات آنها و کمک به شکلگیری نگرشهای مثبت نسبت به مدرسه، به شکوفایی ظرفیتهایشان کمک کنند.
* خبرنگار و ویراستار حوزه فرهنگ در DW
