«دنیای اقتصاد» مدل حکمرانی AI در جهان را بررسی میکند
نحوه رویارویی کشورها با هوش مصنوعی
از همینرو، دولتها دیگر از «توسعه تکنولوژی» سخن نمیگویند و مساله اصلیشان، تعیین نهادهای متولی، حد و مرز قانونگذاری و میزان واگذاری توسعه به بازار آزاد است. اما پاسخ جهان به این مساله یکسان نیست. اتحادیه اروپا مسیر قانونگذاری سختگیرانه را انتخاب کرده، آمریکا بر مدل پراکنده و متکی بر نهادهای موجود رفته، چین توسعه دولتی-صنعتی را در مرکز قرار داده و کشورهای خلیج فارس با سرمایهگذاری سنگین حاکمیتی وارد میدان شدهاند. ایران نیز طی روزهای گذشته با ابلاغ قانون ملی توسعه هوش مصنوعی و تکلیف دولت برای راهاندازی سازمان متولی ظرف سهماه تلاشی دیگر برای تنظیم این حوزه را آغاز کرده است. بههر صورت، این سوال کلیدی مطرح است که کدام الگوی جهانی توانسته میان رشد اقتصادی هوش مصنوعی و کنترل ریسکهای آن تعادل برقرار کند؟
بازار تریلیوندلاری هوش مصنوعی
اندازه بازار جهانی هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۴ بین ۲۰۰ تا ۲۵۰میلیارد دلار برآورد شده است؛ عددی که با ورود پردازندههای پیشرفته و گسترش ابزارهای مولد، شتاب مضاعفی گرفته است. پیشبینی موسسات معتبر نشان میدهد این بازار تا سال ۲۰۳۰ به بیش از ۸۰۰میلیارد دلار خواهد رسید و برخی تحلیلهای گستردهتر - با احتساب زیرساختهای ابری و خدمات وابسته - حجم اقتصادی آن را بالای یک تریلیون دلار برآورد میکنند. البته تفاوت در اعداد پیشبینیشده ناشی از مرزبندیهای متفاوت میان «سختافزار»، «نرمافزار» و «ارزش افزوده ایجادشده در صنایع» است، اما نکته ثابت در تمامی آمارها، سهم حیاتی این فناوری در ارزشآفرینی آتی اقتصادهاست.
برای درک اهمیت حکمرانی هوش مصنوعی، باید ابعاد مالی این بازار را در چارچوب آماری موسسات معتبر ارزیابی کرد. متغیر بودن اعداد در گزارشها، ناشی از تفاوت در تعریف مرزهای بازار (اعم از سختافزار، زیرساخت ابری، نرمافزار و ارزش افزوده) است. حجم فعلی بازار بنا بر گزارش Fortune Business Insights، در سال ۲۰۲۵ به حدود ۲۹۴.۱۶میلیارد دلار رسیده و پیشبینی میشود در سال ۲۰۲۶ از مرز ۳۷۵میلیارد دلار عبور کند. این منبع پیشبینی میکند بازار در سال ۲۰۳۴ به ۲.۴۸تریلیون دلار برسد و نرخ رشد مرکب سالانه را ۲۶.۶درصد اعلام میکند.
موسسه تحلیلی Grand View Research پیشبینی میکند که اندازه بازار هوش مصنوعی با رشد سالانه مرکب (CAGR) حدود ۳۷.۶درصد، تا سال ۲۰۳۰به بیش از ۱.۵تریلیون دلار دست یابد. همچنین Bloomberg Intelligence در یکی از برآوردهای خود، نشان میدهد که تنها بازار هوش مصنوعی مولد (Generative AI) طی یک دهه آینده به ارزش ۱.۳تریلیون دلار خواهد رسید.
طبق شاخص سالانه هوش مصنوعی دانشگاه استنفورد (Stanford AI Index Report)، مجموع سرمایهگذاری شرکتی در حوزه AI در سال ۲۰۲۴ به ۲۵۲.۳میلیارد دلار رسید که سرمایهگذاری خصوصی با رشد ۴۴.۵درصدی، سهمی ۱۰۹.۱میلیارددلاری را فقط در ایالات متحده به خود اختصاص داده است. رقمی که تقریبا ۱۲برابر سرمایهگذاری چین و ۲۴برابر سرمایهگذاری بریتانیا بود. این اعداد نشان میدهند که حکمرانی هوش مصنوعی، مدیریت یک بازار تریلیون دلاری است و البته تضمین بقا در دورانی که پیشروی ما قرار دارد.
ایالات متحده آمریکا
ایالات متحده بدون داشتن وزارت واحد هوش مصنوعی یا یک قانون جامع فدرال، پیشتازی خود در بازار جهانی AI را حفظ کرده است. مدل حکمرانی این کشور غیرمتمرکز است و از ترکیب کاخ سفید، نهادهای فنی مانند موسسه ملی استاندارد و فناوری آمریکا (NIST)، تنظیمگران بخشی مانند کمیسیون تجارت فدرال (FTC)، وزارت دفاع و ایالتها تشکیل میشود. چارچوب مدیریت ریسک هوش مصنوعی NIST نیز بهعنوان یک ابزار داوطلبانه برای سنجش و کاهش ریسک به کار میرود، نه قانون الزامآور.
دستور اجرایی ۱۴۱۱۰ دولت بایدن که در سال ۲۰۲۳ بر توسعه ایمن و قابلاعتماد AI متمرکز بود، در ژانویه ۲۰۲۵لغو شد. دولت ترامپ در ادامه، جهتگیری خود را بر کاهش موانع تنظیمگری و تقویت پیشتازی جهانی این کشور در AI قرار داد. این مدل نشان میدهد برتری AI الزاما از تمرکز دیوانسالارانه حاصل نمیشود، اما به سرمایه خصوصی، زیرساخت محاسباتی، بازار سرمایه عمیق و نهادهای فنی توانمند وابسته است.
اتحادیه اروپا
اتحادیه اروپا با تصویب نهایی قانون هوش مصنوعی (EU AI Act) در سال ۲۰۲۴ و تاسیس دفتر هوش مصنوعی اروپا (European AI Office)، مسیر متفاوتی را برگزید. هرچند که اجرای این طرح در چند مرحله برنامهریزی شده بود.
قانون AI اتحادیه اروپا، نظامی مبتنی بر سطح ریسک ایجاد کرده است. برخی کاربردهای دارای ریسک غیرقابلقبول ممنوعاند. کاربردهای پرریسک با الزامات سختگیرانه در زمینه مدیریت ریسک، مستندسازی فنی، کیفیت داده، نظارت انسانی و شفافیت مواجه خواهد شد.
آمارهای کمیسیون اروپا (European Commission)، نشان میدهد رویکرد حفاظت از حقوق شهروندی سبب کند شدن شتاب توسعه هوش مصنوعی در این حوزه شده است؛ بهطوری که مجموع سرمایهگذاری خصوصی AI در کل اروپا در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۱میلیارد دلار بوده که فاصله فاحشی با آمریکا دارد.
چین
چین در شاخص جهانی AI Tortoise در رتبه دوم قرار دارد و در بخشهایی مانند پژوهش، ثبت اختراع، زیرساخت و اجرای صنعتی بازیگر مهمی است. این کشور هوش مصنوعی را در قالب برنامه توسعه نسل جدید هوش مصنوعی (New Generation AI Plan) به عنوان یک پروژه متمرکز صنعتی و ملی دنبال میکند.
اداره فضای سایبری چین (CAC) و وزارت صنعت و فناوری اطلاعات (MIIT) با تدوین مقررات سختگیرانه بر الگوریتمهای توصیهگر (یعنی ابزارهای هوشمندی که با تحلیل رفتار و سابقه کاربران، محصولات یا محتواهای مناسب را به آنها پیشنهاد میکنند) و هوش مصنوعی مولد، همزمان دو هدف را پی میگیرند. جهش صنعتی و حفظ کنترل اطلاعاتی.
طبق گزارش موسسه تحلیلی Tortoise Global AI Index، چین در شاخصهای زیرساخت، تعداد پتنتهای ثبتشده و خروجی پژوهشی در رتبه دوم جهان قرار دارد و در سال ۲۰۲۴ بیش از ۷.۷میلیارد دلار سرمایهگذاری خصوصی جذب کرده است.
بریتانیا
بریتانیا با انتشار کتاب سفید تنظیمگری AI و راهاندازی موسسه ایمنی هوش مصنوعی (UK AI Safety Institute) پس از نشست تاریخی Bletchley Park، تلاش کرده مسیری میانه میان قانونگذاری سختگیرانه اروپا و مدل آزاد آمریکا بسازد.
بر اساس آمار OECD AI Policy Observatory، بریتانیا با جذب بیش از ۴.۵میلیارد دلار سرمایهگذاری خصوصی در سال ۲۰۲۴، بزرگترین زیستبوم AI در اروپا را در اختیار دارد و تمرکز اصلی حکمرانی خود را بر ارزیابی ایمنی مدلهای پیشرفته (Frontier AI) قرار داده است.
هند
هند از طریق برنامه IndiaAI Mission و تخصیص بودجهای معادل با ۱.۲میلیارد دلار توسط دولت در سال ۲۰۲۴، رویکرد خود را از تنظیمگری سخت به سمت «توسعه ظرفیت» سوق داده است. طبق گزارش NASSCOM، هدف اصلی هند تامین زیرساخت محاسباتی (خرید بیش از ۱۰,۰۰۰ GPU)، بومیسازی دادهها و آموزش نیروی انسانی متخصص است. هند تنظیمگری را به توسعه زیرساخت مشروط کرده تا AI به موتور رشد اقتصاد دیجیتال این کشور تبدیل شود.
امارات
امارات استراتژی خود را بر پایه UAE National AI Strategy ۲۰۳۱ و جذب سرمایه بینالمللی بنا نهاده است. این کشور در ۲۰۱۷ Minister of State for Artificial Intelligence ایجاد کرد و عمر سلطان العلماء به عنوان نخستین وزیر در این حوزه منصوب شد. هرچند که این «وزارت هوش مصنوعی» به معنای یک وزارتخانه مستقل نیست.
بنابر گزارش Oxford Insights (شاخص آمادگی هوش مصنوعی دولتها)، امارات با پشتیبانی مالی شرکتهای حاکمیتی مانند G۴۲، توسعه مراکز داده پیشرفته و عرضه مدلهای زبانی متنباز عربی (مانند FALCON)، متمرکزترین مدل حکمرانی را برای تبدیل شدن به قطب فناوری منطقه اجرا میکند.
ایران
تنظیمگری هوش مصنوعی در ایران خود ماجرایی دارد که در این گزارش نمیگنجد. اخیرا قانون ملی توسعه آن مصوب شده و با استناد بر همین قانون، نظام تامین مالی سازمان هوش مصنوعی ایران از سه منبع اصلی تشکیل میشود: صندوق توسعه هوش مصنوعی با بودجهای دههزارمیلیارد تومانی (ده همتی) که طی سه سال
۱۴۰۵ تا ۱۴۰۷ در بودجههای سنواتی پیشبینی خواهد شد؛ حداقل یکچهارم از منابع صندوق نوآوری و شکوفایی و واریزی دولت معادل حداقل ۱۰ درصد از اعتبارات وزارت ارتباطات که از محل حقامتیاز و حقالسهم اپراتورها تامین میشود.
پیشتر «دنیای اقتصاد» در گزارشی با عنوان «توسعه AI به سبک چینی» این مهم را بررسی کرد. باید دید کشور در شرایط تحریمی و جنگی، چگونه الزامات توسعه در حوزه هوش مصنوعی را فراهم خواهد آورد.
