ادامه واکنشها به تخریب چند بنا در سبزوار و تبریز
چرا میراث فرهنگی دیر میرسد؟
محمد بهشتی رئیس اسبق سازمان میراث فرهنگی کشور با اشاره به تعارض میان منافع عمومی و خصوصی گفت: ما یک منفعت عمومی داریم و یک منفعت خصوصی یا اختصاصی. موضوع حفاظت از آثار با ارزش، معمولا جزو منافع عمومی است و کسانی که در همان موضوع منافع خصوصی یا اختصاصی دارند، در بسیاری از مواقع این دو منفعت در تضاد و تعارض با یکدیگر قرار میگیرند؛ یعنی حفظ یک منفعت، موکول به از دست رفتن منفعت دیگر میشود.
او درگفتوگو با ایسنا توضیح داد: اگر یک مرور کلی بر ۴۰ سال گذشته داشته باشیم، میبینیم که ترجیح منفعت خصوصی بر منفعت عمومی فراوانتر بوده و عملا شاهد تخریب آثار بیشتری بودهایم. جامعه در آن دوره حساسیت لازم را نداشت. از آنجا که مالک منفعت عمومی، کل جامعه است، وقتی جامعه نسبت به این موضوع حساسیت نداشت، تخریب صورت میگرفت و صدای کسی هم بلند نمیشد.
بهشتی گفت: هرچقدر جلوتر میآییم، میبینیم جامعه نسبت به منفعت عمومی خودش هوشیارتر شده و با هوشیاری بیشتری واکنش نشان میدهد. همین کاروانسرا در سبزوار را در نظر بگیرید، اگر ۳۰یا ۴۰ سال پیش تخریب میشد، اصلا کسی متوجه نمیشد و هیچ خبرگزاری هم آن را منعکس نمیکرد، اما امروز چه اتفاقی افتاده است؟ میبینیم در شبکههای اجتماعی، خبرگزاریها و رسانههای مختلف، همه نسبت به تخریب یک اثر با ارزش در یک شهر، مثل سبزوار در خراسان، آه و افسوس سر میدهند.
او این تغییر رویکرد جامعه را از یک منظر اتفاقی مثبت دانست و گفت: به نظر من این اتفاق، از این جهت که جامعه نسبت به میراث خودش حساس شده، اتفاق خیلی خوبی است.
بهشتی درباره بررسیهایی که درباره کاروانسرای تخریبشده در سبزوار انجام داده است، توضیح داد: من این موضوع را بررسی کردم. این بنا، بنای ارزشمندی بوده و اداره میراث فرهنگی مکررا به مالک و شهرداری اعلام کرده بوده که این بنا، اثر باارزشی است. اما مالک آمده و یک استشهاد محلی تهیه کرده که این بنا در حال تخریب و خطرناک است و با استناد به این استشهاد به شهرداری مراجعه کرده و گفته است ملک من در حال تخریب و خطرناک است و این هم استشهاد محلی؛ اجازه تخریب بدهید.
او گفت: شهرداری هم به او اجازه تخریب داده است؛ یعنی اصلا ارزشمند بودن بنا را نادیده گرفته است. در صورتی که این بنا در یک جای گم و گوری هم نبوده، بلکه یک بنای شاخص در شهر بوده است. بنابراین اینجا به نظر من غفلت از سوی شهرداری اتفاق افتاده است.
بهشتی در ادامه با اشاره به نقش مالک در این ماجرا گفت: البته مالک بنا هم به منفعت شخصی خودش این کار را انجام داده است؛ یعنی در محاسبات خودش اینطور دیده که اگر این بنا تخریب شود، چه مقدار زمین به دست میآورد، قیمت این زمین چقدر است و قطعا سود فراوانی برای آن در نظر گرفته است. بنابراین منافع شخصی و اختصاصی در حقیقت در تعارض با منافع عمومی قرار گرفته است.
او افزود: برای همین فکر میکنم حتما باید میراث فرهنگی اقدام کند؛ اقدام قضایی و حقوقی کند. بالاخره قوانین و مقرراتی وجود دارد که از آثار ارزشمند حمایت میکنند و میراث فرهنگی باید از این قوانین و مقررات و از این بستر قانونی حداکثر استفاده را بکند، حتی تا جایی که بنا دوباره عین روز اول ساخته شود.
بهشتی درباره اینکه میراث فرهنگی در چه مرحلهای باید از تصمیم مالک برای تخریب یک بنا مطلع شود، گفت: وقتی برای تخریب اثر از شهرداری درخواست میشود، این شهرداری است که باید استعلام بگیرد، میراث فرهنگی که علم غیب ندارد. سر همه ساختمانها هم که حضور ندارند. شهرداری مامورانی دارد که در شهر میچرخند و کوچکترین تحرکی را در ساختوساز میبینند و پیگیری میکنند. وقتی مالک برای چنین اقدامی درخواست میکند، شهرداری باید از میراث فرهنگی استعلام بگیرد و به این ترتیب میراث فرهنگی مطلع میشود و میتواند درباره موضوع اظهارنظر کند. او گفت: اتفاقی که باید میافتاد این بود که وقتی مالک برای تخریب درخواست میکند، شهرداری از میراث فرهنگی استعلام بگیرد، اما میبینیم که عملا شهرداری روی این موضوع چشم پوشانده و این کار را نکرده است.
بهشتی با اشاره به تعارض منافع احتمالی در این زمینه گفت: اینجا گفته میشود منافع اقتصادی و اختصاصی شهرداری مطرح است، چون شهرداری هم از این محل درآمد کسب میکند. او درباره نقش ثبت ملی در حفاظت از بناهای تاریخی گفت: ثبت ملی و تعیین حریمها در واقع تمهیدات قانونی هستند برای اینکه یک حفاظ قانونی برای آثار تاریخی ایجاد کنند. قطعا اگر در یک چشمانداز کلی نگاه کنید، آثاری که در فهرست آثار ملی ثبت میشوند، کمتر در معرض تخریب قرار میگیرند تا آثاری که ثبت نشدهاند. البته این موضوع هم مراحلی دارد. یکی از مراحل این است که مشخص شود یک اثر اصلا واجد ارزش است یا نیست. این اثر قبلا اعلام شده بوده که واجد ارزش است.
بهشتی با اشاره به تعداد بالای آثار تاریخی و روند ثبت آنها گفت: ما در کشور بالغ بر یکمیلیون اثر باارزش داریم، درحالیکه آنهایی که ثبت شدهاند، حدود ۳۰ و چند هزار اثر بیشتر نیستند. ثبت آثار نیز یک پروسه دارد. این پروسه باید مستندسازی شود، نقشه لازم دارد و یکسری اقدامات و کارهای ضروری باید برای آن انجام شود و طبیعتا زمان میبرد.
او البته بخشی از این مساله را ناشی از عملکرد حوزه میراث فرهنگی دانست و گفت: به نظر من یک مقدار هم غفلت در حوزه میراث فرهنگی اتفاق افتاده است. سرعت ثبت آثار کم شده است. یک زمانی این دستگاه در امر ثبت بسیار سریع و فعال بود، اما الان یک مقدار شاهد کندی حرکت در این زمینه هستیم و به نظر من باید سرعت ثبت آثار را افزایش دهند.
