پیشروی بزرگ حوثیها در بابالمندب به چه معناست؟
نبرد سرنوشت در «دروازه اشکها»
«محمد منصور» در گزارشی برای الجزیره نوشت، سقوط «مخا» نتیجه نهایی یک عملیات گسترده از سوی حوثیهاست که آسیبپذیریهای موجود در خطوط دفاعی همسو با دولت را آشکار کرد. احمد الشلفی، دبیر بخش امور یمن در شبکه الجزیره، میگوید: حوثیها از تاریخ ۳سپتامبر فشار خود را از سه محور مجزا آغاز کردند: غرب تعز، جنوب الحدیده و خودِ شهر مخا. الشلفی و «مها علی» (خبرنگار دیگر الجزیره در تعز) اظهار کردند که یکی از عوامل کلیدی در موفقیت حوثیها برای تصرف شهر، عقبنشینی «نیروهای مقاومت ملی» از صحنه نبرد بود.
«نیروهای مقاومت ملی» به رهبری «طارق صالح» - برادرزاده علی عبدالله صالح، رئیسجمهور پیشین یمن که کشته شد - بخش اصلی ائتلاف تحت حمایت عربستان و دولت مورد حمایت جامعه جهانی محسوب میشوند. الشلفی گفت که حوثیها «پس از عقبنشینی نیروهای مقاومت ملی در سحرگاه پنجشنبه»، کنترل «مخا» را در دست گرفتند. به گفته «مها علی»، صالح به نیروهای خود دستور داد تا در واکنش به پیشروی حوثیها در جبهههای «الوازعیه» و «موزع»، دست به «عقبنشینی تاکتیکی و تغییر موقعیت» بزنند.
همزمان با این تحولات، «زکری کوهن» و «کیتی بو لیلیس» هم در گزارشی برای سیانان نوشتند، بیش از ۱۰۰مشاور نظامی ایالات متحده در خاک عربستان حضور دارند و در جریان عملیات نظامی این پادشاهی علیه حوثیها، به آنها در زمینههای اطلاعاتی و تعیین اهداف نظامی کمک میکنند. این کمکها در حالی ارائه میشود که درگیریها در شبهجزیره عربستان شدت گرفته و خطر تبدیل شدن آن به جنگی تمامعیار با حوثیها وجود دارد؛ وضعیتی که دومین گذرگاه مهم کشتیرانی در خاورمیانه را تهدید میکند. یک منبع که از مقامهای رسمی ایالات متحده است، اظهار کرد که پرسنل نظامی آمریکا در قالب یک «فرماندهی مشترک نیروها» فعالیت میکنند.
این مقام رسمی شمار کل نیروهای آمریکایی حاضر در این عملیات را حدود ۲۰۰ نفر برآورد کرد. یک مقام آمریکایی گفت که ایالات متحده در حال ارائه پشتیبانی اطلاعاتی «مکانی-فضایی» (geospatial) برای تعیین اهداف حملات عربستان علیه حوثیهاست. همزمان محمد بنسلمان، ولیعهد عربستان، از دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، خواست با توجه به تهدید موجود در دریای سرخ، به حوثیها حمله کند؛ اما ترامپ این درخواست را رد کرد. یک مقام دولت آمریکا گفت که ایالات متحده در حال حاضر هیچ برنامهای برای مداخله مستقیم علیه حوثیها ندارد و به همان کمکهای مشاورهای بسنده خواهد کرد.
این درگیری به سرعت در حال کشیده شدن به عرصههای دریایی و مناطق دوردست خشکی است. خبرگزاری رویترز به نقل از چهار منبع ناشناس گزارش داد که حوثیها «در حال انجام حملاتی به جزایر راهبردی حنیش در دریای سرخ» هستند. درگیریهای داخلی در یمن چنان شدت گرفته است که «مها علی» میگوید: «رسانه نظامی نیروهای مقاومت ملی اعلام کرد یگان هوایی [نیروهای حامی دولت] مواضع حوثیها را در التحیتا، الصلیف و جزیره کمران در استان الحدیده هدف قرار داده است؛ حوثیها نیز دو موشک بالستیک به سمت جزیره راهبردی زقر شلیک کردند.» به گفته علی، در مأرب، «جنگندهها نیروهای کمکی حوثی را که از صنعا به سمت «فَرضه نَهم» در حرکت بودند و همچنین نیروهایی را که عازم شمال و جنوب مأرب بودند، هدف قرار دادند».
اهمیت مخا
موقعیت جغرافیایی شهر «مخا» باعث شده است که تصرف آن به یک نگرانی جهانی تبدیل شود. این شهر در حدود ۷۵کیلومتری (۴۷مایلی) شمال تنگه «بابالمندب» واقع شده است؛ تنگهای که دریای سرخ را به خلیج عدن متصل میکند. این گذرگاه باریک که به «دروازه اشکها» (Gate of Tears) شهرت دارد، شریان حیاتی برای انتقال نفت خام و سوخت از خلیج فارس به دریای مدیترانه از طریق کانال سوئز و همچنین برای ترانزیت کالاهای آسیایی و نفت روسیه محسوب میشود. «یوسف موری»، خبرنگار الجزیره، معتقد است که کنترل مخا میتواند به حوثیها امکان دهد تا «تسلطی جدی بر بابالمندب» پیدا کنند. علاوه بر این، تصرف این شهر خطوط حیاتی تدارکاتی نیروهای مخالف حوثی را قطع میکند؛ از جمله «جادهای که مخا را به تعز متصل میکند» و از جنوب مخا میگذرد و همچنین مسیرهای تدارکاتی که از طریق بندر مخا برقرار است.
«ولفگانگ پوشتای»، تحلیلگر سیاست دفاعی، به الجزیره گفت: «در حال حاضر، این یک نقطه عطف در جنگ است. این وضعیت ممکن است منجر به فروپاشی نیروهای دولتی در بخش جنوبی یمن شود.» پوشتای افزود: «بندر مخا آخرین بندری بود که کاملا تحت کنترل دولت به رسمیت شناختهشده یمن قرار داشت.» مدتها پیش از آنکه «مخا» به کانون یک بحران ژئوپلیتیک تبدیل شود، این شهر قطب تجاری اصلی شبهجزیره عربستان و خاستگاه تجارت جهانی قهوه بود. نام قهوه «موکا» نیز از همین شهر گرفته شده است. این شهر که در متون باستانی «حمیری» با نام «مَخَن» (Makhn) از آن یادشده، نخست در سال۵۱۷ میلادی به تصرف حبشیها درآمد؛ اما اندکی بعد توسط «ذونواس»، پادشاه حمیری، از آنجا بیرون رانده شدند.
امپراتوری عثمانی در سالهای ۱۵۳۶ تا ۱۵۳۸ میلادی کنترل این شهر را به دست گرفت و آن را به پایگاهی نظامی برای انجام حملات علیه پرتغالیها تبدیل کرد. از قضا، پرتغالیها نخستین اروپاییهایی بودند که طعم قهوه یمنی را چشیدند؛ این اتفاق زمانی رخ داد که شیخِ «مخا» از آنها پذیرایی کرد و «نوشیدنی سیاهی که به بدن نشاط میبخشد و ذهن را آرام میکند» به آنها تعارف کرد. به گفته مورخان، علی بن عمر الشاذلی، عالم صوفیمسلک، نخستین کسی بود که قهوه را از حبشه به مخا آورد. عثمانیها در سال۱۵۳۶ نخستین عملیات صادراتی را از طریق این بندر آغاز کردند و دانههای قهوه را از مسیر دریای سرخ به سوئز و اسکندریه فرستادند تا در آنجا به اروپاییها فروخته شود. هلندیها در سال۱۶۲۸ نخستین قرارداد تجاری قهوه را منعقد کردند و سرانجام موفق شدند دانههای زنده (قابل کشت) را بهصورت قاچاق برای پرورش در جاوه و قاره آمریکا خارج کنند.
اهمیت جبههها در چیست؟
حقیقت این است که انصارالله (یا حوثیها) و نیروهای دولتی یمن در جبهههای متعدد در مناطق شمالی، غربی و مرکزی این کشور با یکدیگر درگیر نبردهای شدید هستند و از جنگندهها، موشکها، پهپادها و سایر تسلیحات استفاده میکنند. این درگیریها مناطق تعز، ساحل غربی، الجوف (هممرز با عربستان)، مأرب (منطقهای نفتخیز در شمال) و الضالع (که مناطق شمالی تحت کنترل حوثیها را به مناطق جنوبی تحت حاکمیت دولتِ به رسمیت شناختهشده بینالمللی متصل میکند) را دربرمیگیرد. تحلیلگران میگویند که هرگونه پیشروی یا عقبنشینی در هر یک از این جبهههای راهبردی، میتواند پیامدهای قابلتوجهی برای طرفین درگیری داشته باشد.
اول) «یزید الجداوی»، مدیر پژوهشی «مرکز مطالعات راهبردی صنعا»، میگوید: «تپهها و مناطق کوهستانی تعز و ساحل غربی، اهداف کلیدی برای حوثیها محسوب میشوند و آنها بارها تلاش کردهاند در این مناطق پیشروی کنند.» الجداوی افزود: «حوثیها در تلاشند تا بر ارتفاعات مشرف و راهبردی مسلط شوند، خطوط تدارکاتی میان منطقه ساحلی مخا و شهر تعز را قطع کنند و مانع از اتصال نیروهای دولتی مستقر در ساحل غربی به محور نظامی تعز شوند.» از سوی دیگر، «فؤاد مسعد»، تحلیلگر سیاسی و نویسنده یمنی، هم معتقد است که اهمیت راهبردی ساحل غربی و جبهههای تعز ناشی از نزدیکی آنها به بابالمندب است؛ تنگهای حیاتی و گلوگاهی که دریای سرخ را به خلیج عدن متصل میکند و یکی از مهمترین مسیرهای کشتیرانی جهان به شمار میرود. مسعد اظهار کرد: «حوثیها به دنبال نزدیکتر شدن به این آبراه حیاتی هستند تا تردد دریایی را زیر نظارت بگیرند. این اقدام به ایران اهرمی برای اعمال فشار بر قدرتهای منطقهای و بینالمللی میدهد.»
دوم) «صدام الحریبی»، تحلیلگر سیاسی یمنی، اظهار کرد که جبهه مأرب برای هر دو طرف سرنوشتساز است. الحریبی به الجزیره گفت: «مأرب یکی از پایگاههای اصلی دولت در شمال یمن است؛ بنابراین، پیشروی حوثیها در مأرب، حضور دولت را تهدید کرده و قدرت چانهزنیاش را در شمال تضعیف میکند. به همین دلیل است که نیروهای هوادار دولت آمادهاند تا در این خط مقدم، با تمام قوا و سرسختانه بجنگند.» برای حوثیها، تصرف مأرب موجب تحکیم قدرت این گروه و گامی به سوی کنترل زیرساختهای نفت و گاز خواهد بود. الحریبی افزود: «تسلط بر منابع نفت و گاز مأرب، بیش از یک دهه است که یکی از اهداف حوثیها بوده است.»
سوم) استان «الجوف» که در مجاورت «مأرب» قرار دارد، نیز کانون درگیریهای شدید میان حوثیها و نیروهای دولتی است. پیشروی نیروهای دولتی در این منطقه میتواند زمینه را برای پیشرویهای بیشتر فراهم کند؛ درحالیکه دفاع مستحکم حوثیها ممکن است روحیه نیروهای دولتی را تضعیف کرده و آنها را وادار به عقبنشینی سازد.
چهارم) الجداوی اظهار کرد که پیشرویهای دولت میتواند مسیرهایی را به سمت شمال – یعنی صعده، عمران یا مواضع حوثیها در شمال مأرب – بگشاید.
پنجم) درگیریها در جبهه «الضالع» – که دروازهای استراتژیک میان مناطق تحت کنترل حوثیها و استانهای جنوبی محسوب میشود – طی هفتههای اخیر شدت گرفته است. پیشروی حوثیها در این منطقه میتواند مسیری را برای رسیدن نیروهای آنها به سایر مناطق جنوبی باز کند. از سوی دیگر، عقبنشینی حوثیها میتواند نیروهای دولتی را ترغیب کند تا به سمت «إب» - که تحت کنترل این گروه است - پیشروی کنند. الجداوی خاطرنشان کرد: «پیشروی [حوثیها] در الضالع میتواند مناطق داخلی جنوب را در معرض خطر قرار دهد؛ درحالیکه [پیشروی نیروهای دولتی] میتواند مواضع حوثیها و مسیرهای تدارکاتی آنها به سمت إب، البیضا و در نهایت صنعا در شمال را تهدید کند.»
ششم) خالد غراب، ژنرال حامی حوثیها، گفت که با تشدید درگیریها، این گروه در چندین جبهه تحت فشار قرار دارد؛ اما برای سناریوهای مختلف آماده شده است. او گفت: «نیروهای حوثی هرگز از احتمال تشدید درگیریها غافلگیر نشدند، بلکه آنها بر اساس طرحهای رزمی تاکتیکی که برای مقابله با حملهای همهجانبه، مداوم و همزمان از زمین، دریا و هوا طراحی شده بود، به ایجاد و توسعه توانمندیهای نظامی خود پرداختند.» غراب خاطرنشان کرد که این سطح از آمادگی به نیروهای حوثی امکان میدهد تا واکنشی مستقیم علیه کانونهای تهدید – چه در عمق خاک دشمن و چه در دریا – نشان دهند و پایگاههای نظامی یا ناوهای هواپیمابر را حتی تا فواصل دوردست، همچون منطقه «شاخ آفریقا»، هدف قرار دهند. آخرین خبرها از جبهه یمن حاکی از این است که حوثیها آخرین بخش از سواحل دریای سرخ را نیز تصرف کرده و کنترل کامل این نوار ساحلی را به دست گرفتهاند. نیروهای حوثی پس از ورود به «مخا»، ذُباب و مُراد را نیز به کنترل خود درآوردند. آنها همچنین جزیره میون در تنگه بابالمندب را تصرف کرده و وارد جزیره زُقر شدند.
