افت تقاضا و جهش هزینه تامین، بازار لوازمالتحریر را در آستانه ماه مهر تضعیف کرده است
رکود پشت ویترین نوشتافزار
فاطمه صالحی: کمتر از دو هفته تا بازگشایی مدارس باقی مانده، اما بازار لوازمالتحریر هنوز به رونق معمول این مقطع نرسیده است. افزایش قیمتها قدرت خرید خانوارها را کاهش داده و رشد هزینه مواد اولیه و دشواری واردات نیز هزینه تامین کالا را بالا برده است. در نتیجه، خانوارها سبد خرید خود را کوچکتر کرده و خرید برخی اقلام را به تعویق انداختهاند؛ تولیدکنندگان و واردکنندگان نیز با هزینههای بالاتر و محدودیت تامین مواجه هستند. البته کاهش تقاضا تنها به افت حجم خرید محدود نمیشود و الگوی مصرف نیز تغییر کرده است.
کاهش قدرت خرید، هزینه خانوارها را به سمت کالاهای ضروری سوق داده و اقلام قابلتعویق را از فهرست خرید شهریور خارج کرده است. از سوی دیگر، مصرف نشدن بخشی از لوازم تهیهشده در سال گذشته و تردید درباره استمرار آموزش حضوری، انگیزه خرید یکجای لوازم تحصیلی را کاهش داده است. در چنین شرایطی، خریدهای متمرکز شهریورماه به خریدهای کوچکتر و مرحلهای تبدیل شده است. این تغییر، اگرچه به معنای حذف تقاضا نیست، زمان ورود پول به بازار را به تعویق انداخته و رونق فصلی لوازمالتحریر را کمرمقتر کرده است.
صنعت نوشتافزار زیر فشار هزینه و تقاضا
مهرداد عالیپور هریسی، عضو هیات علمی دانشگاه تهران و فعال حوزه نوشتافزار، در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» با اشاره به تحولات دو سال اخیر این صنعت گفت: صنعت نوشتافزار در گروههای مختلف اداری، دانشآموزی، هنری و همچنین محصولات وابسته به حوزه مهندسی، طی دو سال گذشته و بهویژه یک سال اخیر تحتتاثیر مجموعهای از روندهای عمومی اقتصاد و مسائل اختصاصی این صنعت قرار گرفته است. افزایش تورم، تغییر تناسب عرضه و تقاضا، محدودیتهای حملونقل، دشواری انتقال پول و تامین سرمایه در گردش از جمله عواملی هستند که بر فعالیت تولیدکنندگان اثر گذاشتهاند. از سوی دیگر، تغییر سیاستهای داخلی در زمینه آزادسازی قیمت ارز، تامین مواد اولیه و افزایش قیمت حاملهای انرژی نیز هزینههای تولید را بالا برده است.
او مهمترین چالش سمت تقاضا را کاهش قدرت خرید خانوارها عنوان کرد و گفت: افزایش هزینههای ضروری باعث شده بخشی از نوشتافزار از سبد خرید خانوار حذف شود و این موضوع به شکلگیری رکود تورمی مضاعف در بازار منجر شده است. با این حال، به گفته عالیپور هریسی، کاهش خرید را نمیتوان به معنای از بین رفتن تقاضا دانست، چرا که رفتار مصرفکنندگان نیز تغییر کرده و خانوادهها بخشی از خریدهای خود را که پیشتر بهصورت یکجا در مرداد و شهریور انجام میدادند، به ماههای بعد موکول کردهاند.
تغییر الگوی خرید مصرفکننده در بازار
عالیپور هریسی در بخش دیگری از صحبتهای خود به مشکلات زنجیره تامین پرداخت و گفت: در گذشته برخی تامینکنندگان خارجی مواد اولیه با تولیدکنندگان ایرانی بهصورت اعتباری کار میکردند و پرداخت هزینه مواد اولیه گاهی تا 6 ماه یا یک سال پس از تامین انجام میشد، اما این رویه تغییر کرده و تولیدکنندگان اکنون ناچارند بخش قابلتوجهی از هزینه مواد اولیه را پیش از دریافت کالا پرداخت کنند. این تغییر، سرمایه در گردش مورد نیاز بنگاهها را افزایش داده و در شرایط رشد نرخ ارز، فشار بیشتری بر تولیدکننده وارد کرده است. او مشکل دیگر را افزایش ریسک و عدم قطعیت در حملونقل عنوان کرد و افزود: تولیدکننده نمیتواند با اطمینان پیشبینی کند که محموله مواد اولیه چه زمانی به انبار خواهد رسید و همین موضوع باعث میشود تامین مواد اولیه با احتیاط بیشتری انجام شود. از سوی دیگر، افزایش هزینه حمل زمینی و دریایی نیز به هزینههای تولید اضافه شده است. نااطمینانی در زمان ورود مواد اولیه موجب شده تولیدکننده برای حفظ روند تولید، مواد بیشتری را زودتر تامین کند که این مساله نیز به افزایش سرمایه در گردش مورد نیاز منجر میشود.
آب رفتن سبد خرید خانوار
عالیپور هریسی با اشاره به بررسی رفتار خرید حدود ۱۸۰۰ واحد صنفی عمدهفروش و خردهفروش در سراسر کشور گفت: این بررسی نشان میدهد میزان کاهش خرید در استانهای مختلف یکسان نبوده و در برخی مناطق افت بیشتری مشاهده شده است. برآورد این مجموعه از نمونههای مورد بررسی نیز حاکی از کاهش حدود ۵۲ درصدی در سبد خرید بوده است، هرچند او تاکید کرد این رقم یک آمار رسمی و سراسری نیست و بر اساس نمونهگیری انجامشده به دست آمده است. او در عین حال از بهبود نسبی بازار در روزهای اخیر خبر داد و گفت: طی هفت تا ۱۰ روز گذشته، بهویژه سه روز اخیر، روند خرید در تهران صعودی شده و در برخی واحدهای صنفی مورد بررسی، میزان خرید نسبت به ابتدای هفته قبل حدود ۳۴ درصد افزایش یافته است. عالیپور هریسی معتقد است بخشی از کاهش خرید احتمالا ناشی از تعویق تقاضاست و در صورتی که اتفاق خاصی رخ ندهد، میتوان انتظار داشت در شهریور و مهرماه خریدهای بیشتر اما در دفعات و حجمهای کوچکتر انجام شود و بخشی از افت فروش جبران شود.
افت تقاضا در آستانه بازگشایی مدارس
محسن گلستانی، رئیس اتحادیه صنف فروشندگان نوشتافزار، در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» با اشاره به وضعیت بازار نوشتافزار در آستانه بازگشایی مدارس گفت: معمولا رونق فصلی این بازار از اواخر مرداد یا اوایل شهریور آغاز میشود، اما امسال تا نیمه شهریور هنوز نشانهای از شور و شوق خرید همزمان با بازگشایی مدارس دیده نمیشود و وضعیت بازار تقریبا مشابه روزهای عادی است. بازار از نظر تقاضا با بحران مواجه شده که یکی از دلایل اصلی آن، کاهش قدرت خرید خانوارها و حرکت مصرفکنندگان به سمت خریدهای اقتصادیتر است. افزایش قیمتها نیز عامل دیگری است که تقاضا را تحتتاثیر قرار داده است.
گلستانی افزود: غیرحضوری بودن مدارس در بخشی از سال گذشته نیز بر بازار امسال اثر گذاشته است، چرا که بخشی از نوشتافزار خریداریشده در سال گذشته مصرف نشده و خانوادهها آن را برای سال تحصیلی جدید نگه داشتهاند. از سوی دیگر، با وجود تاکید وزارت آموزش و پرورش بر بازگشایی حضوری مدارس، نگرانی نسبت به تداوم آموزش حضوری در سایه شرایط موجود همچنان وجود دارد و همین موضوع میتواند خرید نوشتافزار را به تعویق بیندازد. پیشبینی ما این است که خریدهای خانوارها احتمالا به اواخر شهریور موکول شود و به جای خرید یکجای لوازم مورد نیاز برای کل سال تحصیلی، خریدها به شکل مرحلهای و متناسب با نیاز چند ماه انجام شود. او درباره وضعیت عرضه بیان کرد: حدود ۶۰ درصد اقلام پرمصرف تحصیلی از تولید داخل و حدود ۴۰ درصد از طریق واردات تامین میشود، اما واردات امسال بهشدت کاهش یافته است. افزایش سهم تولید داخل در بازار به معنای رشد تولید نیست، بلکه کوچک شدن بازار باعث شده سهم تولید داخلی پررنگتر شود.
رشد 50 تا 100 درصدی قیمت نوشتافزار
به گفته گلستانی، بخش قابلتوجهی از واردات شامل محصولاتی است که مشابه داخلی ندارند یا تولید داخل پاسخگوی نیاز بازار نیست؛ از جمله برخی لوازم هنری، ابزارهای مهندسی و نقشهکشی، ماژیک، رواننویس و لاکگیر. چین نیز یکی از مبادی اصلی تامین این محصولات است. رئیس اتحادیه صنف فروشندگان نوشتافزار مهمترین مشکل واردات را محدودیت ثبتسفارش دانست و گفت: از تیرماه و در پی طرح بهینهسازی ارزی، ثبتسفارش واردات محصول نهایی نوشتافزار با محدودیت مواجه شده و شرایط جنگی و محدودیتهای لجستیک نیز این وضعیت را تشدید کرده است. او تاکید کرد مشکل اصلی فعالان این بخش تامین ارز نیست، بلکه در مرحله ثبتسفارش، فرآیند واردات متوقف میشود.
گلستانی درباره افزایش قیمت نوشتافزار نیز گفت: محصولات تولید داخل که به مواد اولیه خارجی وابستهاند و همچنین کالاهای وارداتی، بهطور مستقیم از نرخ ارز تاثیر میپذیرند. جهش نرخ ارز از کانال ۸۰ تا ۹۰ هزار تومان در سال گذشته به بیش از ۲۰۰ هزار تومان، در کنار جهش قیمت محصولات پتروشیمی در اردیبهشتماه، هزینه تولید را افزایش داده است. بسیاری از اقلام نوشتافزار به مواد پلاستیکی و پتروشیمی وابستهاند و افزایش هزینههای اجاره، انرژی، مالیات، بیمه و دستمزد نیز به این فشار افزوده است. به بیان او، رشد قیمت نوشتافزار بین ۵۰ تا ۱۰۰ درصد بوده و فاصله میان این افزایش قیمت و تورم عمومی به معنای کاهش حاشیه سود تولیدکنندگان، واردکنندگان و خردهفروشان این بازار است.
عرضه در گرو سیاست ارزی
در سمت عرضه، تامین ارز همچنان یکی از متغیرهای اثرگذار بر تولید و تامین نوشتافزار است. رضا انصاری، معاون صنایع عمومی وزارت صمت، نیاز سالانه این صنعت را حدود ۳۰میلیون دلار اعلام کرده و گفته است بیش از نیمی از این نیاز تاکنون تامین شده و با تخصیص ۵میلیون دلار دیگر، سهم تامین ارز تا ماههای آینده به بیش از ۶۰ درصد میرسد. هدف این روند، حفظ ثبات تولید و تامین مواد اولیه تا پایان سال عنوان شده است. با این حال، انصاری چالش اصلی را در سمت تقاضا میداند و بازگشایی مدارس و آموزش حضوری را عاملی برای تقویت بازار داخلی میداند. او همچنین بر ظرفیت صادراتی صنعت تاکید کرده؛ ظرفیتی که با کاهش صادرات نوشتافزار از ۷۳۰ هزار دلار در ۱۴۰۳ به ۷۲۰ هزار دلار در سال گذشته، هنوز فاصله زیادی با ظرفیت بالقوه دارد.
در نهایت چالش بازار نوشتافزار تنها کاهش فروش در فصل بازگشایی نیست؛ کوچک شدن سبد خرید خانوارها همزمان با افزایش هزینه تامین، میتواند مدل فعالیت بنگاهها را تغییر دهد. در صنعتی وابسته به واردات بخشی از مواد اولیه و کالا، افزایش هزینه تامین موجودی، نیاز به سرمایه در گردش را بالا میبرد و طولانیتر شدن فاصله میان پرداخت هزینه و فروش، فشار مالی بنگاهها را افزایش میدهد. از سوی دیگر، تبدیل خریدهای یکجای خانوار به خریدهای کوچک و مرحلهای، فروشندگان را به نگهداری طولانیتر موجودی و تولیدکنندگان را به تطبیق برنامه تامین و تولید با تقاضای پراکنده وادار میکند. بنابراین حتی با بازگشت بخشی از تقاضا در مهرماه، مساله صنعت تنها میزان فروش نیست؛ بلکه سازگاری زنجیره تولید و توزیع با الگوی جدید تقاضاست. در این میان، تامین ارز، ثبتسفارش و روان بودن واردات نیز برای حفظ عرضه و کنترل قیمت اهمیت دارد. بازگشت تقاضا بدون اصلاح این گلوگاهها، لزوما به رونق پایدار صنعت منجر نخواهد شد.
