بانک مرکزی در رابطه با ذخایر ارزی ابهامزدایی کرد؛
مداخله برای تقویت ذخایر ارزی
طبق گزارشی که از سوی فارس منتشر شد، ۷.۵ میلیارد دلار ارز حاصل از فروش نفت در چهار ماه نخست سال به بانک مرکزی واگذار شده که۱.۵ برابر مدت مشابه سال گذشته است. بانک مرکزی در واکنش به این برداشتها درباره افزایش ذخایر ارزی کشور، اعلام کرد که بخش قابلتوجهی از ارقام مطرحشده درباره رشد ذخایر ارزی، ناشی از ورود منابع جدید ارزی، درآمدهای نفتی یا آزادسازی داراییهای مسدودشده نبوده؛ بلکه حاصل عملیات بانک مرکزی در بازار داخلی ارز است. این توضیح در شرایطی ارائه شده که همزمان شایعاتی درباره بازگشت طلا و اموال بلوکهشده ایران از طریق هواپیما و نیز آزادسازی منابع خارجی کشور منتشر شده بود.
اظهارات رئیس کل
رئیسکل بانک مرکزی این شایعات را رد کرده و درباره «تفاهم اسلامآباد» نیز گفته است این توافق برای آزادسازی تدریجی ۱۲میلیارد دلار از منابع ایران، شامل ۶میلیارد دلار نزد قطر و ۶میلیارد دلار در سایر کشورها، تنظیم شده بود، اما در حال حاضر متوقف شده و از منظر اقتصادی اتفاق خاصی در این زمینه رخ نداده است. بنابراین، افزایش ذخایری که بانک مرکزی به آن اشاره میکند، نباید با آزادسازی منابع خارجی یا بازگشت درآمدهای نفتی به کشور اشتباه گرفته شود. همتی همچنین تاکید کرد که بانک مرکزی برای تامین ارز از روشهای غیرمتعارف مانند رمزارز استفاده نمیکند و مبادلات از مسیر مرکز مبادله ارز و طلا انجام میشود.
او در عین حال نوسانات کوتاهمدت نرخ ارز را که ممکن است تحتتاثیر اخبار سیاسی قرار گیرد، از روند بلندمدت بازار تفکیک کرد و گفت که سیاستگذاران پولی و ارزی بیشتر باید روندهای بلندمدت را برای تصمیمات خود مدنظر قرار دهند. به گفته همتی از ابتدای جنگ در اسفندماه تاکنون نرخ ارز حدود ۱۶ درصد افزایش یافته است. از نگاه بانک مرکزی، این میزان افزایش در شرایط جنگ، محاصره و توقف صادرات نفت، نشاندهنده موفقیت نسبی در مدیریت بازار ارز است.این میزان افزایش در شرایط جنگ، محاصره و توقف صادرات نفت، نشاندهنده موفقیت نسبی در مدیریت بازار ارز است.
سازوکار مدیریت ارزی بانک مرکزی
در همین چارچوب، بانک مرکزی رقم ۴.۵میلیارد دلار افزایش ذخایر را مربوط به «خرید ارز از بازار داخلی و جمعآوری مازاد عرضه» اعلام کرده است. مکانیسم این فرآیند به نقش بانک مرکزی بهعنوان تنظیمکننده بازار ارز بازمیگردد. هنگامی که عرضه ارز در بازار، از تقاضای موجود بیشتر باشد، بانک مرکزی میتواند بخشی از ارز عرضهشده را خریداری کند. این عملیات ضمن جلوگیری از ایجاد فشار کاهشی شدید بر نرخ ارز، موجب انتقال ارز از بازار به ذخایر بانک مرکزی میشود. در مقابل، هنگامی که تقاضا افزایش پیدا کند یا بازار با کمبود عرضه مواجه شود، بانک مرکزی میتواند با عرضه ارز، بخشی از فشار بازار را تعدیل کند. بنابراین، تغییر حجم ذخایر لزوما به معنای تغییر درآمدهای ارزی کشور نیست و میتواند نتیجه عملیات مدیریت بازار باشد.
نمونه مشخصتر این فرآیند، ذخایر اسکناس بانک مرکزی است. رئیسکل بانک مرکزی اعلام کرده از دیماه تاکنون در چارچوب عرضه ارز توافقی با کارت ملی در صرافیها، یکمیلیارد و ۷۰۰میلیون دلار ارز خریداری و تنها ۳۰۰میلیون دلار عرضه شده است. در نتیجه، خالص افزایش ذخایر اسکناس بانک مرکزی از این محل به ۱.۴میلیارد دلار رسیده است. به بیان دیگر، بانک مرکزی در این سازوکار بخشی از ارز موجود در بازار داخلی را خریداری کرده و چون میزان عرضه مجدد آن کمتر از خرید بوده، مابهالتفاوت به ذخایر اسکناس افزوده شده است. اهمیت این موضوع در آن است که ذخیره ارزی بانک مرکزی تنها از مسیر کسب درآمد جدید شکل نمیگیرد. بانک مرکزی میتواند از طریق عملیات خرید و فروش در بازار، ترکیب و حجم ذخایر خود را نیز تغییر دهد. از این منظر، افزایش ذخایر اسکناس در این مقطع را باید بیشتر نشانهای از نحوه مدیریت بازار ارز دانست تا نشانهای از ورود ارز جدید به اقتصاد.
مدیریت بازار ارز در ایران عمدتا بر پایه مداخله بانک مرکزی در سمت عرضه و تقاضای ارز، همراه با هدایت معاملات به بازارهای رسمی انجام میشود. بانک مرکزی از طریق مرکز مبادله ارز و طلا، شبکه بانکی و صرافیهای مجاز تلاش میکند جریان عرضه و تقاضای ارز را مدیریت و از نوسانات شدید نرخ جلوگیری کند. در سمت عرضه، صادرکنندگان ارز حاصل از صادرات خود را در چارچوب مقررات به بازار رسمی عرضه میکنند. بانک مرکزی نیز بسته به شرایط بازار میتواند از منابع در اختیار خود ارز عرضه کند. این منابع الزاما به معنای درآمد جدید نفتی نیست و بخشی از آن میتواند حاصل خریدهای قبلی بانک مرکزی از بازار داخلی باشد. برای مثال، زمانی که عرضه ارز از تقاضا بیشتر باشد، بانک مرکزی میتواند با خرید ارز مازاد، از کاهش شدید نرخ جلوگیری کرده و همزمان ذخایر خود را افزایش دهد.
در سمت تقاضا نیز بانک مرکزی تلاش میکند مصارف مختلف ارزی، از واردات کالا و خدمات گرفته تا نیازهای مسافرتی و سایر مصارف مجاز، از مسیرهای رسمی تامین شود. تخصیص و عرضه ارز در این بازارها به شکلی انجام میشود که فشار تقاضا بر بازار غیررسمی کاهش یابد. یکی دیگر از ابزارها، نرخ توافقی است. در این سازوکار، نرخ ارز براساس تعامل عرضهکنندگان و متقاضیان شکل میگیرد و بانک مرکزی به جای تعیین یک نرخ ثابت، با تنظیم حجم عرضه و خریدوفروش ارز بر روند بازار اثر میگذارد. بنابراین، مدیریت بازار ارز الزاما به معنای ثابت نگهداشتن نرخ نیست؛ بلکه هدف اصلی، کاهش نوسانات شدید، تامین نیازهای ضروری و حفظ تعادل میان عرضه و تقاضاست.
در نتیجه، افزایش یا کاهش ذخایر ارزی بانک مرکزی بهتنهایی نمیتواند نشاندهنده ورود یا خروج منابع جدید از اقتصاد باشد؛ زیرا عملیات بازار میتواند بدون تغییر در درآمدهای نفتی یا منابع خارجی، حجم ذخایر بانک مرکزی را تغییر دهد. این عملکرد از نگاه بانک مرکزی در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا میکند که همتی در گفت وگوی ویژه خبری اشاره کرد صادرات نفتی کشور تقریبا متوقف شده و در طول جنگ نیز، اقتصاد با محدودیت جدی در دسترسی به منابع ارزی مواجه بود. با این حال، بانک مرکزی با تکیه بر خرید و فروش ارز در بازار داخلی، مدیریت عرضه و تقاضا و هدایت معاملات به بازار رسمی، تلاش کرده است نوسانات نرخ ارز را کنترل کند.
افزایش ذخایر از محل خرید ارز مازاد، در شرایطی که درآمدهای ارزی کشور تحت فشار قرار دارد، به این معناست که بانک مرکزی بخشی از ارز موجود در اقتصاد را از بازار جمعآوری و برای زمان افزایش تقاضا ذخیره میکند. به این ترتیب، ذخایر ارزی نقش یک ضربهگیر را ایفا میکنند؛ یعنی بانک مرکزی میتواند در دورههای کمبود عرضه، بخشی از ارز انباشتهشده را به بازار بازگرداند و از جهشهای شدید نرخ ارز بکاهد. بنابراین، مدیریت بازار ارز در این چارچوب بیش از آنکه به معنای تثبیت دائمی نرخ باشد، به معنای مدیریت نوسانات و زمانبندی مداخله است؛ بهویژه در شرایطی که دسترسی به منابع ارزی جدید محدود شده و امکان افزایش مستمر عرضه ارز از محل صادرات نفت وجود ندارد. شفافسازی بانک مرکزی نشان میدهد ارقام ۴.۵میلیارد و ۱.۴میلیارد دلار را نباید بهعنوان منابع ارزی تازهواردشده به کشور تفسیر کرد. این منابع عمدتا حاصل خرید ارز موجود در بازار داخلی و مدیریت عرضه و تقاضاست؛ موضوعی که تفاوت میان «افزایش ذخایر» و «افزایش منابع ارزی کشور» را روشن میکند.
