امنیت غذایی جهان زیر ترکشهای جنگ اوکراین
به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد-کسری غفوری: جنگ روسیه در اوکراین وارد مرحله تشدید تازهای شده و تبعات خطرناک آن به مراتب فراتر از مرزهای اروپا رفته است. یکی از فوریترین خطرات، بحران جهانی تامین غلات است که از موج جدید حملات متقابل روسیه و اوکراین به صادرات کشاورزی یکدیگر نشات میگیرد. مهار این بعد فاجعهبار جنگ در مقطع کنونی، شاید از تلاش برای پایان دادن کامل به درگیری واقعبینانهتر باشد. اما این امر تنها در صورتی ممکن است که جامعه جهانی تصمیم به مداخله جدی بگیرد.
در این مرحله از درگیری، اوکراین تا حد زیادی خط مقدم ۱۲۵۰ کیلومتری را تثبیت کرده و دامنه حملات دوربرد خود را گسترش داده است. اما از ماه ژوئیه، کییف روی اهداف جدیدی متمرکز شده است که شامل کشتیهای روسی صادرکننده محصولات کشاورزی از طریق دریای سیاه و زیرساختهای ریلی و بندری پشتیبان آنها در دریای آزوف میشود. هفته گذشته اوکراین هر سه پایانه غلات در بندر نووروسیسک را که بیش از ۴۰ درصد صادرات غلات روسیه را انجام میدهند هدف قرار داد. مقامات روس نیز صادرات را تا زمان اتمام تعمیرات متوقف کردهاند.
روسیه نیز به نوبه خود حملات موشکی علیه بنادر اوکراین در دریای سیاه را تشدید کرده و حتی چندین کشتی عازم بزرگترین بندر در اودسا را غرق کرده است. در نتیجه این اقدامات متقابل، صادرات کشاورزی هر دو کشور در معرض خطر کاهش چشمگیر یا حتی توقف کامل قرار دارد.
برای درک پیامدهای این تقابل، میتوان به یادداشت اخیر الکساندر گابویف در فایننشالتایمز استناد کرد؛ او هشدار میدهد که با توجه به جایگاه کلیدی مسکو و کییف در بازارهای جهانی غذا، شرایط فعلی بهشدت نگرانکننده است. برای مثال گندم را در نظر بگیرید؛ این دو کشور در مجموع کنترل ۲۷ درصد از صادرات جهانی این محصول را در اختیار دارند که بخش عمده آن از طریق دریای سیاه ترانزیت میشود. روسیه و اوکراین تأمینکنندگان اصلی بسیاری از کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا هستند.
فصل جاری همین حالا هم برای تولیدکنندگان گندم بسیار دشوار بوده است. قیمت سوخت و کود شیمیایی به دلیل وقوع جنگ در خاورمیانه افزایش یافته و امواج گرمای متوالی به تولید اروپا و آمریکا آسیب رسانده است. قیمت گندم بیش از ۲۵ درصد بالاتر از سال ۲۰۲۵ است و همچنان روند صعودی دارد. سازمان ملل پیشبینی میکند که تا اواخر سال جاری حدود ۵۰ میلیون نفر تنها به دلیل عوامل اقلیمی دچار ناامنی حاد غذایی خواهند شد. اگر گندم روسیه و اوکراین به بازار نرسد، بحران امنیت غذایی به مراتب بزرگتری در راه خواهد بود.
گرچه نمیتوان به سرعت با اثرات مخرب امواج گرما مقابله کرد اما مشکل اختلال در لجستیک مواد غذایی در دریای سیاه قابل حل است. در آغاز جنگ اوکراین، ذینفعان متعدد مسکو را برای رسیدن به توافق غلات با کییف تحت فشار قرار دادند که اجازه عبور آزادانه غلات اوکراین را میداد. حتی پس از لغو نهایی این توافق، روسیه و اوکراین تا همین تابستان اخیر تلاش سیستماتیکی برای جلوگیری از صادرات کشاورزی یکدیگر انجام ندادند.
گابویف بر این باور است که جامعه جهانی اکنون باید هر دو طرف را برای احیای این توافق نانوشته تحت فشار قرار دهد. در نهایت مزایای نظامی این حملات بسیار ناچیز است، در حالی که تبعات منفی آن برای بسیاری از کشورهای جهان ابعاد فاجعهباری دارد.
میزان آسیبی که روسیه و اوکراین با هدف قرار دادن صادرات کشاورزی به یکدیگر وارد میکنند، آنقدر حیاتی نیست که هیچیک را وادار به پذیرش صلح کند. کرملین در سال ۲۰۲۵ از محل صادرات کشاورزی ۴۱ میلیارد دلار درآمد کسب کرد که کمتر از ۱۰ درصد کل درآمدهای صادراتی این کشور است. از سوی دیگر برای اوکراین صادرات کشاورزی نزدیک به نیمی از درآمدهایش را تشکیل میدهد و توانایی این کشور برای تغییر مسیر محمولههای غلات به بنادر رودخانه دانوب در سال جاری به دلیل موج گرما و پایین آمدن سطح آب بسیار محدود است. اما از آنجا که کییف قطعا کمک مالی جدیدی از اروپا دریافت خواهد کرد، جلوگیری کرملین از حمل و نقل غلات، اوکراین را از توانایی تامین هزینههای دفاعی خود محروم نخواهد کرد.
کشورهای متعددی منافع مستقیمی در احیای صادرات مواد غذایی روسیه و اوکراین دارند. در وهله اول کشورهای خاورمیانه و آفریقا مانند مصر، ترکیه، عربستان سعودی و امارات متحده عربی قرار دارند که بیشترین آسیب را از بحران غلات خواهند دید و ابزارها و اهرمهای فشار متعددی روی مسکو و کییف دارند. سپس غولهای آسیایی مانند چین و هند هستند که خریداران بزرگ نفت روسیه به شمار میروند اما همزمان به صادرات مواد غذایی این دو کشور وابستهاند. در نهایت اروپا قرار دارد که نمیخواهد شاهد موج جدید مهاجران ناشی از بحران احتمالی غذا باشد. آمریکا هم حضور دارد که در سال ۲۰۲۲ نقش کلیدی در سازماندهی توافق غلات دریای سیاه ایفا کرد، اما کسی نمیداند که آیا تیم دونالد ترامپ اصلا به این موضوع توجهی دارد یا خیر.
در پایان گابویف بر این باور است که هنوز برای تشکیل یک گروه تماس بینالمللی و طراحی مجموعهای از سیاستهای تشویقی و تنبیهی برای مسکو و کییف جهت احیای عبور آزادانه محصولات کشاورزی دیر نیست. اگرچه بعید به نظر میرسد جنگ در اوکراین به این زودیها پایان یابد، اما استفاده از دیپلماسی برای مهار خطرناکترین ابعاد این درگیری به خودی خود ارزشمند است.
