ماتریس محله‌های محبوب تهران

راضیه احقاقی:   کیفیت‌ زندگی شهری در شمال‌ تهران بیش از جنوب‌ پایتخت است، این گزاره‌ای است که گزارش مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهری براساس پیمایشی از شهروندان ساکن 335 محله در مناطق 22گانه تهران به آن رسیده است؛ البته ساکنان برخی محلات جنوبی تهران نیز به‌رغم امکانات ناکافی، تراکم جمعیتی و فرسودگی شهر از محله سکونت خود رضایت بالایی دارند.  حسین ایمانی‌جاجرمی، جامعه‌شناس حوزه شهری، وجود سرمایه‌ اجتماعی درون گروهی در برخی محلات قدیمی تهران را عامل اصلی رضایت از محله می‌داند، «همگنی جمعیت» و «احساس تعلق» به محله به شکل ذهنی بر کیفیت زندگی شهروندان برخی محلات قدیمی افزوده است. محمد محمدی، دیگر جامعه‌شناس حوزه شهری، نیز رؤیت‌پذیر شدن شهروندان به‌خصوص گروه‌هایی در اقلیت نظیر سالمندان و معلولان و شراکت شهروندان در اداره شهر را لازمه بهبود کیفیت زندگی در شهر تهران می‌داند.

الگوی نابرابر فضایی کیفیت زندگی شهری در تهران

مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران در گزارشی با عنوان «تحلیل فضایی کیفیت زندگی شهری و آسیب‌های اجتماعی در محله‌های تهران» کیفیت زندگی شهری ساکنان محلات مختلف پایتخت را مورد بررسی قرار داده است، این گزارش بر پایه داده‌های پیمایش رصد کیفیت زندگی شهر تهران در سال1389 تهیه و منتشر شده است. در گذشته نیز کیفیت زندگی شهری در تهران براساس شاخص‌های ارزیابی جهانی از سوی نهادهای مختلف داخلی و بین‌المللی سنجیده شده و در اغلب بررسی‌ها نیز، نمره قابل قبولی نگرفته بود، نکته حائز اهمیت گزارش حاضر بررسی کیفیت زندگی شهری تهران براساس پارامترهای بومی و ملموس از سوی شهروندان و مقایسه کیفیت زندگی براساس محلات مختلف است؛ به‌نحوی که محلات مختلف در 22 منطقه پایتخت براساس نگاه ساکنین به «کیفیت زندگی شهری» رتبه‌بندی شده‌اند.

«کیفیت زندگی شهری» به معنای رضایت کلی شهروندان از فضا، امکانات و خدمات شهر است که هم جنبه عینی و هم جنبه ذهنی دارد. این مفهوم فراتر از شاخص‌های اقتصادی بوده و ابعاد اجتماعی، فرهنگی، زیست‌محیطی و روان‌شناختی زندگی در شهر را نیز دربرمی‌گیرد. به شکل کلی اگر ساکنان یک محله از محل زندگی خود و خدمات فرهنگی، اجتماعی و زیرساختی آن رضایت داشته باشند و حس و حال خوبی را در محله‌شان تجربه کنند، می‌توان این‌گونه عنوان کرد که کیفیت زندگی شهری در محله مورد نظر مناسب است. در گزارش مذکور حداقل 5پارامتر اثرگذار بر کیفیت زندگی شهری مورد بررسی قرار گرفته است، اول امکانات محله به لحاظ خدمات شهری، دوم تراکم جمعیتی، سوم همگونی جمعیت و سابقه سکونتی ساکنان، چهارم شرایط اقتصادی ساکنان محله و پنجم فرسودگی محل. هر یک از این عوامل علاوه بر اثر مستقیم بر کیفیت زندگی ساکنان، به شکل ترکیبی نیز بر نتیجه نهایی اثرگذار هستند.

تحلیل فضایی کیفیت زندگی شهری در محله‌های تهران بر اساس شاخص‌های متنوعی همچون علاقه‌مندی به محله، لذت بردن از زندگی، رضایت از امکانات محلی (مانند سرای محله، کتابخانه عمومی، سالن‌های ورزشی و زمین‌های بازی کودکان)، سرمایه اجتماعی (اعتماد به همسایگان، هم‌محله‌ای‌ها و کسبه) و آسیب‌های اجتماعی (حضور افراد معتاد، متکدیان، فروشندگان مواد مخدر و زنان خیابانی) نشان‌دهنده الگوهای ناهمگون و نابرابر فضایی در سطح شهر است. به‌طورکلی، شکاف شمالی–جنوبی در کیفیت زندگی شهری مشاهده می‌شود که ریشه در تفاوت‌های اقتصادی–اجتماعی، توسعه شهری و میزان دسترسی به امکانات دارد.

بررسی نتایج پیمایش از شهروندان ساکن در محلات مختلف ۲۲ منطقه تهران نشان می‌دهد که سطوح بالاتری از علاقه‌مندی به محله، لذت بردن از زندگی، رضایت از سالن‌های ورزشی و اعتماد اجتماعی در نیمه شمالی و غربی تهران، به‌ویژه در محلاتی مانند زعفرانیه، نیاوران، فرمانیه، شهرک غرب و سعادت‌آباد، مشاهده می‌شود. این مناطق با برخورداری از بافت مدرن، سرانه بالاتر فضای سبز، امنیت بیشتر، همگنی جمعیتی، حس تعلق مکانی و دسترسی بهتر به امکانات، کیفیت زندگی ذهنی بالاتری را برای ساکنان فراهم می‌کنند.

رضایت از محل زندگی در برخی مناطق جنوب پایتخت نیز به چشم می‌خورد، اگرچه ساکنین این محلات با چالش تراکم جمعیتی بالا، خدمات شهری پایین و فرسودگی محل مواجه هستند، اما مردم برخی محلات قدیمی نظیر دولت‌آباد، نازی‌آباد و خزانه از زندگی در محله خود رضایت دارند؛ رضایتی که نتیجه دلبستگی به محل زندگی و همسایگان آنها است. در محلات شمال تهران رضایت از برخی نهادهای عمومی مانند سرای محله و کتابخانه‌های عمومی نسبت به مناطق جنوبی کمتر است که بخشی از آن به‌دلیل انتظارات بالاتر ساکنان، رقابت با امکانات بخش خصوصی و وابستگی کمتر به خدمات دولتی قابل تبیین است.

در مقابل، مناطق مرکزی و جنوبی تهران با چالش‌هایی مانند تراکم جمعیتی بالا، خدمات شهری پایین، بافت فرسوده و محدودیت‌های اقتصادی مواجه هستند. در برخی از این مناطق، علاوه بر مشکلات کالبدی و خدماتی، تمرکز آسیب‌های اجتماعی مانند اعتیاد، تکدی‌گری، فروش مواد مخدر و حضور زنان خیابانی، به‌شدت از کیفیت زندگی شهری کاسته است. در محلاتی مانند شوش، مولوی و جوادیه کیفیت زندگی در ابعاد عینی و ذهنی پایین‌تر ارزیابی می‌شود. این مناطق به‌دلیل تراکم جمعیتی بالا، بافت فرسوده، سرانه پایین خدمات شهری، محدودیت‌های اقتصادی و تمرکز آسیب‌های اجتماعی، سطوح پایین‌تری از لذت‌مندی، اعتماد اجتماعی و رضایت از امکانات تفریحی مانند زمین‌های بازی کودکان و سالن‌های ورزشی بانوان را تجربه می‌کنند.

با وجود این، یکی از نقاط مثبت مناطق جنوبی، رضایت بالاتر از سرای محله و کتابخانه‌هاست. این موضوع نشان‌دهنده نقش پررنگ این فضاها در پر کردن خلأهای اجتماعی و فرهنگی مناطق کم‌برخوردار است؛ به‌گونه‌ای‌که این نهادها به‌عنوان فضاهای تعاملی و حمایتی برای ساکنان عمل می‌کنند. در نهایت، یافته‌ها نشان می‌دهد که سرمایه اجتماعی به‌صورت جزیره‌ای و نابرابر در سطح شهر توزیع شده و تحت تاثیر عوامل محلی مانند ثبات جمعیتی، شرایط اقتصادی، ویژگی‌های اجتماعی و میزان برخورداری از امکانات قرار دارد. این الگو، بیانگر تداوم نابرابری‌های اقتصادی–اجتماعی و تفاوت‌های فضایی میان مناطق شمالی و جنوبی تهران است.

امتیاز محله‌های «پایین‌شهر» تهران

 حسین ایمانی جاجرمی، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه، در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» در توضیح رضایت برخی شهروندان محلات جنوبی از محل زندگی خود به‌رغم کاستی‌های زیرساختی و فرسودگی محل بر مزیت«انسجام محله‌ای و روابط غنی با همسایگان» که از آن می‌توان با عنوان سرمایه اجتماعی درون گروهی یاد کرد در محلات پایین شهر یاد کرد و گفت: این انسجام محله‌ای عامل قوی‌تری برای تعیین متغیر رضایت از محله محسوب می‌شود.

وی ادامه داد: در گزارش مذکور رابطه میان «ثبات سکونتی» و سرمایه‌گذاری در «سرمایه اجتماعی» نشان داده شده، هر چه اطمینان از تداوم سکونت در محله‌ای بیشتر باشد تمایل به داشتن روابط پایدار با دیگر ساکنان محله افزایش می‌یابد. به‌این ترتیب می‌توان گفت نوعی رابطه منفی میان سرمایه اجتماعی و اجاره نشینی وجود دارد. درواقع نکته مهم پیوند میان سرمایه اجتماعی و رضایت است.

کیفیت زندگی با اداره اشتراکی

 محمد محمدی، پژوهشگر مطالعات شهری، در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد»، شفافیت در ساختار مدیریت شهری، حکمرانی مشارکتی، تغییر نگاه مدیران شهری از مدیریت بالا به پایین به مدیریت دموکراتیک، دیده شدن تمام گروه‌ها از جمله سالمندان و معلولان در شهر را لازمه ارتقای کیفیت زندگی در محلات مختلف شهر می‌داند. وی ادامه می‌دهد: تهران شهری است با جزیره‌هایی از کیفیت‌ زندگی متنوع، درحالی‌که کیفیت زندگی در برخی محلات بسیار بالا است، برخی محلات کیفیت بسیار پایینی دارند و با چالش زیرساخت نیز مواجه هستند. در این شرایط تحریم و چالش اقتصادی رفع این چالش‌ها را دشوار می‌کند.

محمدی معتقد است: در شرایط فعلی مدیریت شهی می‌تواند با مشارکت دادن واقعی مردم در اداره شهر از تصمیم‌گیری تا اجرا و فراتر از حرکتی نمادین، موضوع شراکت در حکمرانی شهری را برطرف کند.وی ادامه می‌دهد: در برخی دوره‌ها توسعه اولویت مدیریت شهری نبوده، این موضوع نیز مزید بر علت شده و چالش‌های امروز را رقم زده است. در چنین شرایطی تغییر رویکرد لازمه بهبود وضعیت است.