دیپلماسی در میدان جنگ جان میگیرد؛
آرایش تازه در هرمز
همزمان با توقف حملات ارتش آمریکا علیه ایران برای دومین شب متوالی، نشانههای تازهای از فعال شدن مسیرهای دیپلماتیک برای مهار بحران نمایان شده است؛ مسیری که در یک سو، با میانجیگری قطر و پاکستان، از تبادل پیام میان تهران و واشنگتن حکایت دارد و در سوی دیگر، با رایزنیهای تهران و مسقط درباره امنیت تنگه هرمز دنبال میشود. مجموعه این گزارشها در شرایطی منتشر میشود که توقف موقت عملیات نظامی آمریکا، بار دیگر گمانهزنیها درباره احتمال حرکت تدریجی بحران از میدان تقابل نظامی به عرصه دیپلماسی را افزایش داده است؛ هرچند این مسیر همچنان شکننده، پرابهام و وابسته به تحولات میدانی و سیاسی پیشروست.
ظهر یکشنبه خبرگزاری آناتولی به نقل از منابع منطقهای مدعی شد که تهران و واشنگتن با پیشبرد مسیر دیپلماسی برای کاهش تنش موافقت کردهاند؛ تحولی که به گفته این منابع، به تشدید تبادل پیامها میان دو طرف با میانجیگری قطر و پاکستان انجامیده است. همزمان، العربیه به نقل از منابع عربی مدعی شد که ایران و آمریکا پاسخ خود را به پیشنهاد پاکستان و قطر برای ازسرگیری مذاکرات ارائه کردهاند. بنا به گزارش این رسانه ایران به پاکستان اطلاع داده که آمادگی دارد مذاکرات را در ژنو، دوحه یا اسلامآباد ادامه دهد از سوی دیگر رویترز به نقل از یک منبع آگاه ادعا کرد که ایران حملات خود را تا زمانی که آمریکا از انجام تهاجم خودداری کند متوقف کرده است.
در میانه این تحولات، تنگه هرمز به یکی از مهمترین محورهای رایزنیهای دیپلماتیک تبدیل شده است. تهران در همین چارچوب، گفتوگو با مسقط را با تمرکز بر امنیت کشتیرانی و مدیریت تردد دریایی دنبال میکند. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، از برگزاری چند دور گفتوگوی فنی و سیاسی میان ایران و عمان در تهران خبر داد و این مذاکرات را مفید و سازنده توصیف کرد. به گفته او، دو طرف درباره اصول مشترک و سازوکارهای عملیاتی برای مدیریت تردد ایمن کشتیها در تنگه هرمز، با رعایت حقوق حاکمیتی دو کشور ساحلی، تبادل نظر کردهاند. اگرچه هیات عمانی تهران را ترک کرده است، اما به گفته بقائی، رایزنیهای کارشناسی و سیاسی میان دو طرف همچنان ادامه دارد. او همچنین تاکید کرده است که در وضعیت تردد کشتیها در تنگه هرمز تغییری ایجاد نشده است.
نشانههای پیشرفت
گزارشهای منتشرشده در رسانههای بینالمللی نیز از پیشرفت نسبی این گفتوگوها حکایت دارد. شبکه سیبیاس مدعی شده است مذاکرات ایران و عمان درباره مدیریت وضعیت تنگه هرمز وارد مرحلهای امیدوارکننده شده است؛ هرچند دستیابی به توافق نهایی همچنان به زمان بیشتری نیاز دارد. این رسانه همچنین ادعا کرده است که تصمیم دولت آمریکا برای توقف موقت حملات، با هدف جلوگیری از اخلال در این روند حساس دیپلماتیک اتخاذ شده و واشنگتن تحولات این گفتوگوها را از نزدیک دنبال میکند. در همین چارچوب، تماس تلفنی عصر جمعه سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، با بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، اهمیت موضوع امنیت دریانوردی را در رایزنیهای تهران و مسقط برجستهتر کرد. دو طرف ضمن بررسی آخرین تحولات منطقه، درباره راهکارهای جلوگیری از تشدید تنش، تامین امنیت کشتیرانی و تقویت همکاریهای منطقهای برای حفظ ثبات و آرامش در خلیج فارس گفتوگو کردند.
چرایی وقفه
در سوی دیگر، گزارشهای رسانههای آمریکایی نشان میدهد توقف حملات علیه ایران لزوما به معنای کنار گذاشتن گزینه نظامی از سوی واشنگتن نیست، بلکه میتواند بخشی از یک بازنگری گستردهتر در راهبرد آمریکا در قبال بحران باشد. بر اساس این گزارشها، کاخ سفید در حال ارزیابی مجموعهای از ملاحظات نظامی، اقتصادی و ژئوپلیتیک است؛ از میزان ذخایر تسلیحاتی و توان پدافندی گرفته تا پیامدهای منطقهای جنگ، هزینههای اقتصادی و فرصتهای احتمالی برای دیپلماسی. روزنامه نیویورکتایمز در همین زمینه گزارش داده است که دونالد ترامپ، دستکم در مقطع کنونی، برنامه تشدید سریع حملات علیه ایران را به تعویق انداخته است. یکی از عوامل موثر در این تصمیم، نگرانی پنتاگون از کاهش قابلتوجه ذخایر رهگیرهای سامانه پاتریوت و دیگر تجهیزات پدافند هوایی عنوان شده؛ مسالهای که میتواند توان دفاعی آمریکا و متحدانش در منطقه را با چالش مواجه کند.
اما نگرانیهای واشنگتن تنها به میدان نظامی محدود نمیشود. به نوشته این روزنامه، مقامهای آمریکایی نسبت به احتمال گسترش دامنه جنگ، آسیبپذیری متحدان آمریکا در خلیج فارس، افزایش قیمت جهانی انرژی، خطر رکود اقتصادی و شکلگیری موجهای جدید مهاجرت نیز نگران هستند. در همین حال، به نظر میرسد در میان نزدیکترین مشاوران رئیسجمهور آمریکا نیز درباره ادامه مسیر نظامی تردیدهایی شکل گرفته است.
ائتلاف غربی برای هرمز
در کنار این تحولات، واشنگتن و لندن نیز در حال بررسی گزینههایی برای مدیریت پیامدهای بحران و حفظ امنیت کشتیرانی هستند. روزنامه فایننشالتایمز گزارش داده است که آمریکا و بریتانیا احتمال برگزاری نشستی با حضور وزیران دفاع و فرماندهان نظامی حدود ۴۰ کشور را بررسی میکنند؛ نشستی که هدف آن، ارزیابی امکان تشکیل یک ائتلاف دریایی بینالمللی برای حفاظت از کشتیرانی و بازگرداندن امنیت به تنگه هرمز عنوان شده است. این کشورها پیش از این نیز در قالب گروههای چندملیتی به رهبری بریتانیا و فرانسه، در زمینه امنیت دریایی همکاری داشتهاند؛ با این حال، اهمیت تنگه هرمز در شرایط کنونی، هرگونه ابتکار جدید در این زمینه را به بخشی از معادله گستردهتر بحران تبدیل کرده است.
دیپلماسی در یک قدمی میدان
مجموع این تحولات تصویری دوگانه از وضعیت کنونی ارائه میدهد: از یک سو، توقف موقت حملات آمریکا و افزایش تماسهای دیپلماتیک، نشانههایی از تلاش برای مهار بحران و یافتن راهی برای کاهش تنش ایجاد کرده و از سوی دیگر، تداوم بررسی گزینههای نظامی و طرح ابتکارات بینالمللی برای امنیت تنگه هرمز نشان میدهد که سایه تقابل همچنان بر منطقه سنگینی میکند. در چنین شرایطی، تنگه هرمز بیش از هر زمان دیگری به نقطه تلاقی امنیت، اقتصاد و دیپلماسی تبدیل شده است. اگر رایزنیهای تهران و مسقط به سازوکاری عملی برای تضمین امنیت کشتیرانی منجر شود و همزمان کانالهای ارتباطی میان تهران و واشنگتن فعالتر شوند، میتوان از شکلگیری پنجرهای برای کاهش تنش سخن گفت.
