آیا آمریکا میتواند به توافقی بهتر از برجام دست یابد؟
سنگ محک توافق ترامپ
طرحهای «گرد و غبار هستهای»
از زمان آغاز جنگ در ۲۸ فوریه، ترامپ بارها گفته است که ایران باید ذخایر خود را تحویل دهد. او در ۲۹ مارس گفت: «آنها قرار است گرد و غبار هستهای را به ما بدهند.» با این حال، ایران پیش از این گفته بود که «غنیسازی صفر» خط قرمز و نقض حقوق آن است. سرنوشت ذخایر اورانیوم ایران در توافق هستهای سال ۲۰۱۵ - برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) - که محدودیتهای شدیدی را بر فعالیتهای غنیسازی ایران اعمال میکرد، نقش محوری داشت. بارونس اشتون، مذاکرهکننده ارشد سابق برجام، به بیبیسی وریفای گفت: «مساله شماره یک در آن زمان این بود که آیا ایران قصد دارد به سمت ساخت سلاح هستهای برود یا خیر.»
هنگام معرفی برجام، دولت اوباما مدعی شد که این توافق مانع از ساخت یک برنامه هستهای مخفی توسط ایران خواهد شد و تهران با «نظارت، راستیآزمایی و بازرسی فوقالعاده و قوی» موافقت کرده است. در عوض، ایالات متحده موافقت کرد که تحریمها علیه ایران، از جمله تحریمهای نفتی، تجاری و بانکی را لغو کند. طبق این توافق، ایران فقط میتوانست مقدار کمی اورانیوم غنیشده با غلظت پایین و تحت نظارت را نگه دارد.
فروپاشی توافق ۲۰۱۵
آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA)، نهاد ناظر هستهای سازمان ملل، گزارش داد که ایران تا زمان خروج ایالات متحده از این توافق در سال ۲۰۱۸، به آن پایبند بوده است. کلسی داونپورت از انجمن کنترل تسلیحات (ACA)، استدلال میکند: «این توافق به طرز چشمگیری موفقیتآمیز بود.» داونپورت با اشاره به اینکه هم آژانس بینالمللی انرژی اتمی و هم اطلاعات آمریکا بارها ارزیابی کردهاند که ایران به تعهداتش پایبند بوده است، به بیبیسی وریفای گفت: «هرگونه اقدام به سمت ساخت سلاحهای هستهای، انحراف از مفاد برجام شناسایی میشد.»
وزارت امور خارجه ایالات متحده در گزارشی در آوریل ۲۰۱۸ اعلام کرد که ایران «به طور شفاف، قابل تایید و کامل برجام را اجرا میکند.»با این حال، هنگامی که رئیسجمهور ترامپ در ماه مه ۲۰۱۸ خروج ایالات متحده از این توافق را اعلام کرد، آن را «توافقی وحشتناک و یکجانبه خواند که هرگز و هرگز نباید منعقد میشد.» او گفت که این توافق به برنامه موشکهای بالستیک ایران نپرداخته است و الزامات بازرسی فاقد سازوکارهایی برای جلوگیری و شناسایی است. جیکوب اولیدورت، مدیر ارشد تحقیقات در موسسه سیاست اول آمریکا، میگوید ترامپ درست میگفت. او به بیبیسی وریفای گفت: «همه این مسائل کاملا به حاشیه رانده شدند، کاملا از اولویت خارج شدند و در توافق گنجانده نشدند.»
بارونس اشتون، که از طرف شورای امنیت سازمان ملل متحد در مورد این توافق مذاکره کرده بود، این موضوع را رد میکند و میگوید همیشه این انتقاد وجود داشت که ما باید همه نوع چیزها را پوشش میدادیم. اما سوال مهم این بود که «آیا میتوانیم از هرگونه ترسی مبنی بر اینکه ایران قصد ساخت سلاح هستهای را دارد جلوگیری کنیم؟ و ما این کار را کردیم.» او اضافه میکند: «پس از آن فرصتهای زیادی برای صحبت در مورد مسائل دیگر، موشکهای بالستیک، پهپادها و غیره وجود داشت. و در واقع دولت ترامپ در دوره اول خود میتوانست این کار را انجام دهد.» اشتون ادامه داد: «اگر رئیسجمهور ترامپ احساس میکرد که این توافق ناکافی است، پاسخ این بود که بر اساس آن عمل شود، نه اینکه آن را پاره کنیم.»
لغو تحریمها
پول، موضوع تکراری انتقادات ترامپ بوده و بارها باراک اوباما، رئیسجمهور سابق، را هدف قرار داده است. او در ۷ ژوئن به NBC گفت: «اوباما آن توافق احمقانه را امضا کرد که در آنمیلیاردها ومیلیاردها دلار به آنها پرداخت کرد.» بارونس اشتون میگوید که کاهش تحریمها یک الزام ضروری برای تضمین توافق بود. وی افزود: «اگر کسی را به دلیل انجام برخی رفتارها تحریم کنید و آنها رفتار خود را تغییر دهند، طبق تعریف، تحریم نمیتواند باقی بماند.» اولیدورت استدلال میکند که لغو تحریمها به ایران کمک کرد تا علاوه بر برنامه هستهای، برنامههای تسلیحات متعارف خود را نیز تامین مالی کند.
آمریکا و اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵ به تاسیسات ایران حمله کردند که به گفته مقامات آمریکایی، چشمانداز ساخت سلاح هستهای توسط تهران را به میزان قابلتوجهی به تعویق انداخت. در زمان حملات، آژانس بینالمللی انرژی اتمی تخمین زد که ایران ۴۴۰.۹ کیلوگرم (۹۷۲ پوند) اورانیوم غنیشده تا ۶۰ درصد خلوص به دست آورده است. رافائل گروسی، رئیس آژانس بینالمللی انرژی اتمی، در ماه آوریل به خبرگزاری آسوشیتدپرس گفت که بخش عمده اورانیوم غنیشده با غلظت بالای ایران (تقریبا ۲۰۰ کیلوگرم؛ ۴۴۰ پوند) احتمالا در تونلهای زیرزمینی مجتمع هستهای اصفهان، حدود ۲۷۳ مایل (۴۴۰ کیلومتری) جنوب تهران، قرار دارد. گروسی گفت بازرسان از زمان آغاز درگیری نتوانستهاند این سایت را تایید کنند.
مذاکرات هستهای
ترامپ ماه گذشته در پستی در وبسایت تروثسوپال اعلام کرد که توافق مورد نظر او «بسیار بهتر» از برجام خواهد بود. اگرچه جزئیات دقیق این توافق هنوز روشن نیست، اما داونپورت استدلال میکند که ایران انتظار دارد از هرگونه توافقی بهرهمند شود و احتمالا ترامپ نیز با توجه به انتقادات پیشین خود از «لغو تحریمها»، تلاش خواهد کرد تا از هرگونه شباهت یا مقایسه این توافق با برجام جلوگیری کند. او میگوید: «ایران با توافقی که شامل لغو تحریمها و داراییها یا دسترسی به داراییهای مسدود شدهاش نباشد، موافقت نخواهد کرد. تهران به روشنی اعلام کرده است که این موارد، مسائل کلیدی هستند.»
داونپورت میافزاید: «ترامپ احتمالا میخواهد نشان دهد که امتیازاتی را به دست آورده که اوباما نمیتوانست به آنها دست یابد. این امتیازات میتواند شامل تعلیق موقت غنیسازی و از بین بردن ذخایر موجود ایران باشد. همچنین او برای ادعای پیروزی به دو عامل اشاره خواهد کرد، اینکه ترامپ آشفتگیای را که به گفته او در دوران بایدن تشدید شده بود، پاکسازی کرد و چیزی را که اوباما نتوانست به دست آورد، یعنی تعلیق چند ساله، به دست آورد.»
با این حال، داونپورت همچنین اشاره میکند که برنامه هستهای ایران با برنامهای که مذاکرهکنندگان در سال ۲۰۱۵ با آن مواجه بودند، بسیار متفاوت است و مقایسه مستقیم آن با برجام را دشوار میکند. او بر این باور است که ایالات متحده از موضع قدرت در حال مذاکره است و تصور نمیکند که توافق حاصله، ضعیفتر از برجام (JCPOA) باشد. درحالیکه جزئیات هرگونه توافقی هنوز مشخص نیست، بارونس اشتون استدلال میکند که بعید است فشار نظامی به تنهایی بتواند یک توافق پایدار را تضمین کند. وی تاکید کرد: «تنها چیزی که بر اساس تجربهام میتوانم بگویم این است که روال پیشرفت مذاکرات به این صورت است که طرفین باید احساس کنند دستاورد کافی برای ارزشمند ساختن مشارکت در آن مذاکره را به دست آوردهاند.»
