چند پرسش از میراث فرهنگی مشهد
محور تاریخی ارگ مشهد که امروزه بخش عمدهای از آن در محدوده خیابان امام خمینی (ارگ سابق) و خیابان جنت قرار گرفته است، یکی از مهمترین کانونهای شکلگیری شهر مدرن مشهد به شمار میرود. این محور نه تنها محل استقرار بناهای اداری، آموزشی و فرهنگی دورههای قاجار و پهلوی بوده، بلکه بخش مهمی از حافظه جمعی شهروندان مشهدی را در خود جای داده است. ساختمانهای ارزشمندی همچون باغ ملی، هتلهای تاریخی، مدارس قدیمی، بناهای اداری و مذهبی و همچنین کلیسای انجیلی، مجموعهای کمنظیر از میراث معماری و شهرسازی معاصر ایران را شکل دادهاند.
اهمیت کلیسای انجیلی مشهد تنها در معماری آن خلاصه نمیشد. این بنا نماد بخشی از تاریخ اجتماعی مشهد بود؛ تاریخی که نشان میدهد این شهر، برخلاف تصور رایج، صرفا یک شهر مذهبی تکبعدی نبوده، بلکه در دورههای مختلف میزبان گروههای متنوع قومی و دینی همچون ارامنه، آشوریان، مسیحیان پروتستان، مهاجران روس و سایر جوامع بوده است. وجود چنین بناهایی یادآور لایههای متکثر هویت شهری مشهد است؛ لایههایی که حذف آنها به معنای سادهسازی تاریخ شهر و از بین بردن بخشی از روایتهای کمتر دیدهشده آن خواهد بود.
در ادبیات حفاظت شهری، بناهای تاریخی تنها بهدلیل قدمت یا ارزش معماری حفظ نمیشوند. امروزه مفاهیمی چون «حافظه مکان»، حس مکان، «هویت شهری» و «میراث فرهنگی زنده» اهمیت بیشتری یافتهاند. یک بنای تاریخی، حتی اگر از نظر عملکردی متروکه باشد، همچنان حامل معنا، خاطره و روایت تاریخی است. تخریب چنین بناهایی در واقع حذف اسناد فیزیکی تاریخ شهر محسوب میشود. همانگونه که کتابخانهای ارزشمند را نمیتوان به بهانه عدم استفاده از بین برد، بناهای تاریخی نیز نباید قربانی نگاه صرفا اقتصادی یا عمرانی شوند.
آنچه این رویداد را نگرانکنندهتر میکند، وقوع آن در یکی از حساسترین محورهای فرهنگی شهر است. خیابان ارگ مشهد را میتوان به نوعی «موزه روباز تاریخ معاصر مشهد» دانست. در بسیاری از شهرهای پیشرفته جهان، محورهایی با چنین ارزش تاریخی نه تنها تخریب نمیشوند، بلکه به عنوان سرمایههای توسعه شهری مورد حفاظت و بازآفرینی قرار میگیرند. تجربه شهرهایی مانند بارسلون، پراگ، استانبول و حتی برخی شهرهای منطقه نشان میدهد که حفاظت از میراث تاریخی میتواند موتور محرک گردشگری فرهنگی، ارتقای کیفیت محیط شهری و افزایش سرمایه اجتماعی باشد. بهویژه در عصر هوش مصنوعی و دیجیتال که مراکز شهری و محورهای فرهنگی موتور محرک توسعه اقتصادی بهدلیل جذابیت برای حضور گردشگران و توسعه فعالیتهای فرهنگی و حضور اجتماعی میشود.
از منظر برنامهریزی شهری نیز تخریب این کلیسا پرسشهای مهمی ایجاد میکند. اگر یک بنای ثبت ملی که به لحاظ قانونی باید تحت حفاظت قرار داشته باشد، به این سادگی از ثبت خارج شود و از میان برود، چه تضمینی برای حفاظت سایر آثار تاریخی شهر وجود دارد؟ نگرانی فعالان میراث فرهنگی درباره بناهای دیگری همچون کارخانه تاریخی نخریسی خسروی نیز از همین منظر قابل درک است.
موضوع دیگر، مساله حکمرانی شهری و هماهنگی میان نهادهای مسوول است. حفاظت از میراث فرهنگی صرفا وظیفه یک سازمان خاص نیست. شهرداری، میراث فرهنگی، شورای شهر، دستگاه قضایی، دانشگاهها، سازمانهای مردمنهاد و حتی رسانهها همگی در قبال میراث شهری مسوولیت دارند. هنگامی که یک اثر ثبت ملی از ثبت خارج و تخریب میشود، صرفا یک ساختمان از بین نرفته است، بلکه بخشی از اعتماد عمومی نسبت به نظام حفاظت میراث نیز آسیب میبیند.
از سوی دیگر، این رویداد نشان میدهد که هنوز نگاه توسعهگرا در برخی سطوح مدیریتی با نگاه حفاظتی به تعادل نرسیده است. توسعه شهری زمانی پایدار است که بتواند میان نیازهای امروز و حقوق نسلهای آینده توازن برقرار کند. شهر بدون حافظه تاریخی، هرچند ممکن است از نظر کالبدی توسعه یابد؛ اما به تدریج هویت و تمایز خود را از دست خواهد داد. شهرهایی که همه نشانههای تاریخی خود را حذف کردهاند، اغلب به فضاهایی بیهویت و فاقد جذابیت فرهنگی تبدیل شدهاند.
مشهد امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند تدوین یک راهبرد جامع حفاظت از میراث شهری است. این راهبرد باید فراتر از ثبت بناها در فهرست آثار ملی عمل کند و حفاظت فعال، بهرهبرداری فرهنگی، بازآفرینی کاربری و مشارکت شهروندان را دربرگیرد. بناهایی مانند کلیسای انجیلی میتوانستند به موزه ادیان، مرکز گفتوگوی فرهنگی، گالری شهری یا فضای آموزشی تبدیل شوند و در خدمت توسعه فرهنگی شهر قرار گیرند.
تخریب کلیسای انجیلی مشهد صرفا از دست رفتن یک ساختمان نیست، بلکه زنگ خطری برای آینده میراث تاریخی شهر است. اگر امروز نسبت به این رخداد بیتفاوت باشیم، فردا ممکن است شاهد از دست رفتن دیگر عناصر ارزشمند محور ارگ و سایر بخشهای تاریخی مشهد باشیم. شهرها تنها با ساختمانهای جدید ساخته نمیشوند؛ آنها با خاطرات، روایتها و میراثی که از گذشته به ارث بردهاند معنا پیدا میکنند. حفاظت از این میراث، نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی برای حفظ هویت و استمرار تاریخی شهر مشهد است.
* استاد دانشگاه فردوسی مشهد و مدیرکل سابق میراث فرهنگی، صنایعدستی وگردشگری خراسان رضوی
