سایه تنش نظامی همچنان بر سر منطقه وجود دارد؛
مأموریت آزادسازی داراییهای ایران
قالیباف، عراقچی و همتی به دوحه رفتند
فیلد مارشال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان در دیدار با شی جینپینگ اعلام کرد که توافق میان ایران و آمریکا به مراحل نهایی رسیده و دستیابی به آن بسیار نزدیک است. نخستوزیر پاکستان نیز روز دوشنبه طی سفر به چین گفت که اوضاع در مسیر درست برای پایان دادن به جنگ بین آمریکا و ایران در حال حرکت است. در این فضا رسانهها از سفر عراقچی و قالیباف به قطر خبر دادند؛ سفری که در ارتباط با موضوع کلیدی آزادسازی درآمدهای بلوکه شده ایران است که بخشی از آن به مبلغ شش میلیارد دلار در حسابی در دوحه قرار دارد و به عنوان یکی از عناصر کلیدی تفاهم اولیه نقشآفرینی میکند. در این راستا روز گذشته محمدباقر قالیباف و سید عباس عراقچی، رئیس مجلس شورای اسلامی و وزیر امور خارجه کشورمان به قطر سفر کردند. این سفر در ادامه روندی است که در چند هفته اخیر با میانجیگری پاکستان برای خاتمه جنگ تحمیلی و امنیت منطقه شروع شده و ادامه دارد. پیش از این نیز رویترز در خبری اعلام کرده بود که قالیباف و عراقچی برای گفتوگو در مورد احتمال دستیابی به توافق بین تهران و واشنگتن وارد پایتخت قطر شدند. پیشتر برخی منابع از سفر عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی به قطر خبر داده بودند.
پس از تبادل آتش سهمگین میان ایران و ایالات متحده آمریکا که خاورمیانه را تا آستانه یک فروپاشی کامل پیش برد، روزهای اخیر به یکی از سرنوشتسازترین برههها برای سرنوشت منطقه تبدیل شده است. از شامگاه شنبه به این سو، کانالهای دیپلماتیک میان تهران و واشنگتن با میانجیگری فعال پاکستان شاهد پویایی شکننده، اما رو به جلویی بودهاند. اظهارات رسمی مقامات طرفهای درگیر نشان میدهد که تهران و واشنگتن اینک در حال چانهزنی بر سر پیشنویس یک تفاهمنامه جامع ۶۰ روزه هستند که شامل تمدید آتشبس، بازگشایی تنگه هرمز برای کشتیرانی بینالمللی و لغو محاصره بنادر ایران است. با این حال، مواضع مقامات ارشد دو کشور در ساعات گذشته آمیزهای از سیگنالهای مثبت و هشدارهای سرسختانه نظامی بوده است.
رسیدن به تفاهم نسبی
در همین ارتباط؛ سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، روز دوشنبه در نشست خبری خود در تهران، ارزیابی واقعبینانه و در عین حال محتاطانهای از روند مذاکرات ۲۴ ساعت گذشته ارائه داد. وی با تایید این موضوع که تمرکز اصلی بر پایان دادن به وضعیت جنگی است، گفت: «این گزاره درست است که ما در بخش بزرگی از موضوعات مورد بحث به یک جمعبندی و تفاهم نسبی رسیدهایم؛ اما اینکه بگوییم این به معنای امضا یا نهایی شدن فوری و زودهنگام یک توافق است، خیر؛ هیچکس نمیتواند چنین ادعایی کند. هیچ تضمینی برای پایبندی آمریکا بر تعهدات خود وجود ندارد.»
وی افزود: «مذاکرهکنندگان و دستگاه دیپلماسی بخشی از حاکمیت است که وظایف مشخصی را در میدان دیپلماسی بر عهده دارد. در حال حاضر تمرکز بر خاتمه جنگ است و ما در این مرحله در خصوص جزئیات موضوع هستهای صحبتی نداریم.» وی در ادامه گفت که تهدیدهای و فشارها و تصویر کشیدنها و انتشار کاریکاتور بخشی از سیاستورزی در آن طرف دنیاست. بقائی افزود: «ما کار خود را در میدان عمل دنبال میکنیم و واقعیات را میبینیم فارغ از تصورات و تصویرسازیهای طرفهای مقابل.» وی درباره پیشرفت در مذاکرات اظهار کرد: «این تحولاتی که در چند روز اخیر خبری شد محصول چند هفته گفتوگو از طریق میانجی پاکستانی بوده و است چند کشور دیگر منطقه هم مساعی جمیله به خرج دادند.» بقایی همچنین با اشاره به مواضع متناقض مقامات آمریکایی بیان کرد: «این روند هر گفتوگویی را دچار اشکال میکند. ما همانطور که در میدان نبرد با اقتدار عمل کردیم در عرصه دیپلماسی هم با چشمان باز و در نظر داشتن تجارب پیشین برای صیانت از منافع ملی ایران کوشش خواهیم کرد.»
بقایی گریزی هم به موضوع مهم تنگه هرمز زد و تصریح کرد: در رابطه با تنگه هرمز، ما در این توافق وارد بحث جزئیات نشدهایم. اینکه تنگه هرمز به چه شیوهای مدیریت شود، موضوعی است که به دولتهای ساحلی تنگه مربوط میشود. البته ما با بسیاری از کشورهای دیگر و جهات ذیربط نیز در ارتباط هستیم تا از ایجاد سازوکاری اطمینان حاصل شود که هم ایمنی و امنیت تردد در تنگه هرمز را تضمین کند و هم به بهترین وجه مصالح و منافع جامعه جهانی را تامین سازد. بقایی در پاسخ به سوالی درباره اینکه آیا امیر قطر به تهران سفر کرده است؟ گفت: امیر قطر سفری به تهران نداشتند. معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی قطر به تهران سفر کردند. این سفر در چارچوب مساعی جمیله و کمکهای قطر به پیشبرد تفاهمی بود که به میانجیگری پاکستان در حال انجام است. میانجی اصلی مذاکرات، پاکستان است و برخی کشورها هم نقشی مثبتی برای حلوفصل برخی از موضوعات داشتند. وی همچنین گفت که عراقچی برای شرکت در نشست شورای امنیت به نیویورک سفر نمیکنند.
تداوم محاصره دریایی ایران
تحولات دیپلماتیک طی روزهای اخیر به اوج خود رسیده و به نظر میرسد که بهرغم اختلافها، مواضع دو طرف در حال نزدیکتر شدن است. با این همه اظهارات اخیر مقامات ارشد کاخ سفید به نوبه خود خطوط قرمز و پویاییهای این توافق احتمالی را ترسیم میکند. در همین رابطه، دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده که طی ماههای گذشته بارها فشار حداکثری نظامی را علیه ایران به کار گرفته بود، در شامگاه یکشنبه با انتشار موضعی جدید در شبکه اجتماعی تروث سوشال بار دیگر رویکردی دوگانه اتخاذ کرد. ترامپ با اشاره تحولات اخیر در زمینه مذاکرات دوجانبه اعلام کرد که عجلهای برای رسیدن به توافق با ایران ندارد.
ترامپ روز یکشنبه به وقت محلی در شبکه تروث سوشال خود بار دیگر به توافق هستهای برجام در دولت باراک اوباما تاخت و مدعی شد: «اگر من با ایران توافقی انجام دهم، توافقی خوب و درست (مناسب) خواهد بود، نه مانند توافقی که اوباما انجام داد که به ایران مقادیر زیادی پول نقد و مسیری آشکار و هموار به سوی سلاح هستهای داد.» رئیسجمهور جمهوریخواه آمریکا ادعا کرد: «توافق ما دقیقا برعکس است، اما هیچ کس آن را ندیده و نمیداند چیست. این توافق، هنوز حتی به طور کامل مذاکره (نهایی) نشده است.» رئیس جمهور آمریکا همچنین مذاکرات جاری توافقمحور میان ایران و کشورش را سازنده خواند و نوشت که در عین حال محاصره دریایی بنادر ایران توسط نیروی دریایی آمریکا تا رسیدن به توافق نهایی به قوت خود باقی خواهد ماند. دونالد ترامپ در تروث سوشال یادآور شد: «من به نمایندگانم ابلاغ کردهام که برای رسیدن به توافق عجله نکنند، چرا که زمان به نفع ماست... هر دو طرف باید زمان بگذارند و کار را درست انجام دهند. هیچ اشتباهی نباید رخ دهد.»
احتمال گزینههای جایگزین
ترامپ در حالی بر اهمیت دستیابی به یک توافق «جامع» تاکید دارد که بنا به گزارش خبرگزاری فرانسه، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، در جمع خبرنگاران در دهلی نو عنوان کرد که دستیابی به توافقی برای پایان جنگ با ایران همچنان امکانپذیر است. روبیو با تایید اینکه تیمهای مذاکرهکننده دو کشور با میانجیگری پاکستان پیشرفتهای ملموسی داشتهاند، اظهار کرد: «پیشرفتهایی حاصل شده است. من در این باره اغراق نمیکنم و آن را کماهمیت نیز جلوه نمیدهم. کارهای بیشتری باید انجام شود و ما هنوز به نقطه نهایی نرسیدهایم، اما امیدوارم به آنجا برسیم. هرگونه توافق نهایی باید کاملا با اهداف رئیسجمهور ترامپ همراستا باشد؛ ایران هرگز نمیتواند به سلاح هستهای دست یابد، تنگه هرمز باید بدون دریافت هیچگونه عوارضی بازگشایی شود و آنها باید ذخایر اورانیوم غنیشده خود را تحویل دهند. اگر تلاشهای دیپلماتیک با شکست مواجه شود، ایالات متحده قطعا راه دیگری را برای مهار تهدیدها پیدا خواهد کرد.» روبیو همچنین هشدار داد که واشنگتن با «طرفی بسیار سرسخت» در تهران روبهرو است و کاخ سفید تمامی گزینههای نظامی مقتضی را به عنوان پشتوانه دیپلماسی حفظ کرده است. روبیو در توضیح موضع ترامپ گفت: «او عجله ندارد، حاضر نیست توافق بدی بکند، و رئیسجمهور توافق نادرستی را امضا نخواهد کرد.»
نگرانی اسرائیل
این تحولات در حالی روی داده که رژیم صهیونیستی همچنان یکی از طرفهای درگیر در معادلات موجود باقی مانده است و در این زمینه بسیاری نگرانند که رویکرد جنگطلبانه تلآویو بار دیگر اوضاع را به نقطه تنش بکشاند. در همین رابطه و به تاریخ ۲۴ مه، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، اعلام کرد با دونالد ترامپ توافق کرده هرگونه توافق نهایی با ایران باید به «رفع کامل تهدید هستهای» منجر شود. نتانیاهو روز یکشنبه در شبکه اجتماعی «ایکس» نوشت این مساله بهمعنای برچیدن تاسیسات غنیسازی هستهای ایران و خارج کردن مواد هستهای غنیشده از خاک ایران است. نخستوزیر اسرائیل همچنین تاکید کرد ترامپ بار دیگر بر حق اسرائیل برای «دفاع از خود در برابر تهدیدها» در تمام جبههها از جمله لبنان تاکید کرده است. نتانیاهو اضافه کرد سیاست او مشابه سیاست ترامپ است و همچنان بر این اصل استوار است که «ایران به سلاح هستهای دست نخواهد یافت.»
از سوی دیگر و به گزارش العربیه، یک مقام اسرائیلی که نخواست هویتش منتشر شود نیز روز یکشنبه گفت ترامپ در جریان گفتوگوی تلفنی شامگاه شنبه با نتانیاهو تاکید کرده هر توافقی با ایران شامل برچیدن برنامه هستهای تهران و انتقال ذخایر اورانیوم غنیشده ایران خواهد بود. این مقام اسرائیلی گفت ترامپ در این تماس «بهروشنی» اعلام کرده در جریان مذاکرات بر «خواسته دیرینه خود» برای برچیدن برنامه هستهای ایران و خارج کردن کامل اورانیوم غنیشده از خاک ایران پافشاری خواهد کرد و بدون تحقق این دو شرط، توافق نهایی را امضا نخواهد کرد.
