کارشناسان، ظرفیتها و چالشهای مسیر دادوستد کالا با پاکستان را بررسی کردند
کراچی جانشین جبلعلی؟
مرضیه احقاقی: ایجاد محدودیت در بنادر جنوبی کشور، گام جدید ایالات متحده برای اعمال فشار بر ایران است. در هفتههای اخیر و به دنبال تشدید محاصره دریایی ایران، تجارت از مرزهای جنوبی کشور نیز کاهش یافته است. در این میان پاکستان با راهاندازی ۶ مسیر زمینی به ایران، محاصره تجاری ناشی از تنشهای هرمز را دور زده و مسیر جایگزین برای هزاران کانتینر گشوده است. این مسیرهای زمینی اکنون که ایران در محاصره دریایی آمریکاست راه جدیدی به شبه قاره هند و شرق آسیا باز میکند. با وجود این تکیه بر پاکستان برای ارتقای سهم تجارت با ایران، اما و اگرهایی دارد، از جمله آنکه این مسیر هنوز آنطور که باید از منظر زیرساخت، توسعهنیافته است. در نتیجه گنجایش لازم برای جایگزینی مسیر تجاری کشور را ندارد. در همینحال این انتقال مسیر بهمنزله تحمیل هزینههای قابلتوجه به فرآیند تجارت کالا خواهد بود. کما اینکه در هفتههای گذشته هزینه حمل کالا در پاکستان تحتتاثیر تقاضای قابلتوجه برای انتقال کالا از این کشور به ایران، به بیش از 2 برابر افزایش یافته است.
با تشدید تنش در تنگه هرمز و مطرح شدن مسائلی همچون محاصره دریایی، راهکارهای جایگزینی برای تداوم تجارت از سایر مرزهای کشور، مورد توجه سیاستگذاران قرار گرفت. در روزهای گذشته منابع خبری پاکستانی اعلام کردند وزارت بازرگانی پاکستان اجازه داد تا کالاهای تولیدی سایر کشورها از طریق پاکستان به ایران منتقل شوند. در ادامه به نقل از سایت ایندیا تودی چنین آمده است: «پاکستان با راهاندازی ۶ مسیر زمینی به ایران، محاصره تجاری ناشی از تنشهای تنگه هرمز را دور زد و مسیر جایگزین برای هزاران کانتینر را گشود. محاصره دریایی دونالد ترامپ در تنگه هرمز، همراه با حمله و توقیف کشتیهای مرتبط با بنادر ایران، جریان تجارت این کشور را بهطور قابلتوجهی مختل کرده و ایران را از دسترسی به تامین حیاتی و بازارهای جهانی محروم کرده است. اکنون به نظر میرسد پاکستان با اقدامی راهبردی برای گشایش 6 مسیر کلیدی زمینی، شکافی در این محاصره ایجاد کرده است.»
در این گزارش چنین تاکید شده: «اسلامآباد این مسیرها را عملیاتی کرده تا جابهجایی کالا به ایران را تسهیل کند و در شرایطی که بیش از ۳هزار کانتینرِ عازم ایران بهدلیل تشدید تنشها و محدودیتها در خلیج فارس، بهویژه در بندر کراچی، متوقف شدهاند، یک کریدور تجاری جایگزین ایجاد کند. این محمولهها اکنون از طریق مسیرهای زمینی هدایت میشوند.» با وجود این، اما و اگرهای بسیاری درخصوص جایگزینی پاکستان بهعنوان یکی از مسیرهای اصلی تجارت کشور وجود دارد. در درجه نخست آنکه زیرساختهای لجستیک در این بخش با محدودیت جدی مواجه است. در همین حال این جایگزینی به افزایش قابلتوجه هزینههای انتقال کالا منجر خواهد شد.
در ادامه باید خاطرنشان کرد که پیش از این جایگزینی، گمانهزنیهایی منفی در خصوص آن منتشر شده است. از جمله آنکه در روزهای گذشته خبری در فضای مجازی منتشر شد مبنی بر اینکه «طبق قوانین کشور پاکستان، حداکثر زمان مجاز برای تشریفات گمرکی و ترخیص کانتینرهایی که به دلیل شرایط جنگی در خلیج فارس، در بنادر پاکستان تخلیه شدهاند، ٦۰ روز است، در صورت عدم ترخیص و خروج در مدت زمان مذکور، کلیه کانتینرها به نفع دولت پاکستان ضبط و مصـادره خواهد شد.» این خبر برای فعالان حوزه تجارت بهخصوص با توجه به کمبودهای حاکم بر فضای تجارت با پاکستان، چالش برانگیز است.
جایگاه تجارت ایران و پاکستان
آخرین آمار سالانه منتشر شده از جزئیات تجارت ایران و پاکستان مربوط به سال 1403 است. براساس اطلاعات منتشر شده توسط سازمان توسعه تجارت، ارزش مبادلات تجاری میان ایران و پاکستان در سالهای اخیر روند صعودی داشته است. حجم تجارت بین ایران و پاکستان در سال 1403 برابر 3میلیارد و ۱۲۹میلیون دلار برآورد میشود. از این مقدار حجم صادرات ایران حدود ۲میلیارد و ۴۲۳میلیون دلار و سهم واردات از پاکستان ۷۰۶میلیون دلار ثبت شده است. بنابراین صادرات ایران در حدود 3.5 برابر بیشتر از صادرات پاکستان به ایران است. بیشترین کالاهای وارداتی از پاکستان به ایران شامل برنج و انواع دانهها است. بیشترین سهم صادرات از ایران به پاکستان در حوزه کالاهای نفتی و کالاهایی از جمله شیر خشک و انواع خرماست.
براساس گزارش سازمان توسعه تجارت ایران، پاکستان پنجمین مقصد مهم صادرات غیرنفتی ایران، پس از کشورهای چین، عراق، امارات متحده عربی و ترکیه در سال 1403 بود. این رقم صادرات در مقایسه با سال 1402، رشد 15 درصدی یافته است. در ادامه و در تشریح روابط تجاری ایران و پاکستان باید به سفر رئیسجمهوری ایران به پاکستان در مرداد ماه سال گذشته با هدف توافق برای توسعه همکاریهای اقتصادی با پاکستان اشاره کرد. در جریان این سفر برای ارتقای تجارت دوکشور تا 10میلیارد دلار برنامهریزی شد. از آمار و ارقام یاد شده میتوان اینطور برداشت کرد که سهم تجارت ایران و پاکستان در سالهای گذشته با وجود ظرفیتهای این کشور همسایه، محدود بوده است.
مسیر های تجاری جایگزین
سید علی امامی مدیرکل دفتر آماد و پشتیبانی سازمان توسعه تجارت ایران در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» در ارزیابی مورد توجه قرار گرفتن پاکستان بهعنوان مسیر تجاری با ایران گفت: در هفتههای اخیر تحتتاثیر جنگ تحمیل شده به ایران و اعمال محدودیت یا تشدید ریسک در بنادر جنوبی کشور برای تداوم تجارت، تقاضا برای دادوستد از مرز پاکستان به شدت افزایش یافته است. طبعا در سایه افزایش تقاضا برای ارتقای سطح تجارت از این مرز، شاهد رشد قابلتوجه کرایه حمل بار از این منطقه بودهایم، تا جایی که این رشد قیمت به 2 برابر نرخهای قبلی نیز رسیده است.
مدیرکل دفتر آماد و پشتیبانی سازمان توسعه تجارت ایران افزود: در حال حاضر سازمان توسعه تجارت و رایزن بازرگانی ایران در پاکستان به دنبال رفع مشکلات و ایرادات حاکم بر شرایط تجارت در این منطقه هستند. چنانچه چالشهای حاکم بر این منطقه مرتفع شود، انتظار میرود میزان دادوستد در مرز میرجاوه به شدت افزایش یابد. در حال حاضر روزانه 200 تا 250 کامیون از این مرز پذیرش میشوند و انتظار میرود به 800 کامیون افزایش یابند. وی گفت: در مرز ریمدان نیز رویههای گمرکی اصلاح شده است. جاده این منطقه نیز در حال توسعه است. بنابراین از این منطقه نیز میتوان مسیر توسعه تجارت را هموار کرد. چنانچه این پیگیریها به نتیجه برسد، بخش بزرگی از مشکلات در این بخش مرتفع خواهد شد.
امامی گفت: شرایط ترخیص کالا از بنادر مختلف بینالمللی بسته به تجهیزات، امکانات بندری و فرآیندهای گمرکی آن متفاوت است. بندر کراچی بزرگترین بندر پاکستان است. اکثر خطوط کشتیرانی جهان، در این بندر تخلیه دارند. این بندر در رده بنادر معتبر جهانی است. اگر رویه ترانزیتی میان ایران و پاکستان شکل بگیرد، این فرآیند معطلی نخواهد داشت. یعنی بار تخلیه و سپس به بنادر منتقل میشود. وی در مقایسه ظرفیتهای بندر جبلعلی امارات برای انتقال کالا به ایران با ظرفیتهای بندری پاکستان گفت: امارات یک هاب بینالمللی لجستیک است. انتقال کالا یا تخلیه کشتی در این منطقه ظرف چند ساعت انجام میشود. با وجود این، بندر کراچی نه منطقه آزاد است و نه هاب لجستیک؛ در نتیجه اختلاف زیادی میان عملکرد این دو بندر در انتقال کالا به ایران وجود دارد.
مدیرکل دفتر آماد و پشتیبانی سازمان توسعه تجارت ایران در ارزیابی چالشها و کمبودهای پیش روی تجارت ایران و پاکستان و بهخصوص انتشار اخبار منفی در فضای مجازی مبنی بر مهلت محدود دپو کالا در این کشور گفت: سال گذشته در جریان یازدهمین نشست کمیته حملونقل بینالمللی جادهای ایران و پاکستان، تفاهمنامهای منعقد شد. یکی از مواد این تفاهمنامه مساله ترانزیت کالا میان دو کشور ایران و پاکستان بود. البته در حال حاضر رویه ترانزیت در پاکستان به درستی اجرایی نمیشود. چنانچه این رویههای ترانزیتی اصلاح شود، قطعا باری 60 روز در پاکستان متوقف نخواهد شد. امامی تاکید کرد: البته تاکنون چنین چالشی از سوی تجار به ما مطرح نشده است. بهعلاوه آنکه در کراچی هزینههای انبارداری بسیار گران است و تجار ایرانی ترجیح میدهند در کوتاهترین زمان ممکن، کالاهای خود را از پاکستان ترخیص کنند.چنانچه تفاهمنامه ترانزیتی (حمل یکسره) میان دو کشور ایران و پاکستان اجرایی شود نیز، مشکلی در این بخش وجود نخواهد داشت.
ابعاد محدودیتهای تجاری
امیر روشنبخش قنبری معاون ارتقای کسبوکارهای بینالمللی سازمان توسعه تجارت ایران در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» در ارزیابی پررنگ شدن نقش پاکستان در تجارت خارجی کشور، تحتتاثیر شرایط تحریمی حاکم بر اقتصاد ایران گفت: پاکستان از ظرفیت ویژهای در تجارت با ایران برخوردار است. در طول سالیان اخیر با توجه به پتانسیلهای منطقهای پاکستان، بخشی از نیاز ایران به تامین کالاهای اساسی از این کشور تامین میشد. همزمان ارتقای سهم پاکستان در تامین کالاهای اساسی موردنیاز کشور نیز مورد توجه قرار گرفت. در حال حاضر با توجه به شرایط جنگی تحمیل شده به کشور و محدود شدن مسیرهای ورود کالا به کشور از بنادر جنوبی، ارتقای سهم پاکستان در تجارت با ایران بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. در حال حاضر هیاتی از تجار ایرانی برای ارتقای سهم تجارت ما با پاکستان در این کشور قرار دارند.
معاون ارتقای کسبوکارهای بینالمللی سازمان توسعه تجارت ایران گفت: با تحمیل تنش به کشور و اعمال محدودیت در بنادر جنوبی، پاکستان میتواند نقش ویژهای در ارتقای تجارت بینالمللی ایران و ترانزیت کالا به کشور ما را بر عهده بگیرد. بندر گوادر پاکستان به بندر چابهار نزدیک است. در همین حال مساله ترانزیت کالا از مسیر پاکستان به کشور از قبل برقرار بود، هرچند مشکلاتی در این بخش وجود داشت. در حال حاضر خوشبختانه این مشکلات تا حدود بسیاری مرتفع شده است. تجار ما میتوانند از حیطه سرزمینی پاکستان برای انتقال کالا به ایران از طریق مرزهای زمینی بهره بگیرند. کریدور ترانزیتی پاکستان و ایران، مسیر مناسبی است که دسترسی ایران به آسیای میانه و کشورهای اوراسیا را از طریق پاکستان ممکن میکند. بنابراین همکاریهای کریدوری و تجاری ایران با پاکستان در حال افزایش است.
روشن درباره تاثیر این تغییر قیمتی بر هزینه تمام شده تولید و تجارت گفت: طبعا انتقال کالا با اتکا به مسیرهای بندری و دریایی با توجه به ظرفیت گسترده حمل کالا در این بخش، در اولویت است. بهعلاوه آنکه هزینه تجارت در این بخش بهمراتب کمهزینهتر خواهد بود. اگر تمرکز خدمات تجاری به مسیر ریل یا جادهای منتقل شود، قطعا هزینهها با گذشت زمان و آمادهسازی زیرساختها کاهش خواهد یافت و به حد بهینهای خواهد رسید. در شرایط کنونی که جنگ و محاصره دریایی به کشور تحمیل شده، ناچاریم از این مسیر جایگزین حتی با وجود افزایش در قیمت حملونقل و انتقال کالا بهره بگیریم. در واقع این شرایط را باید مصائب ناشی از جنگ تلقی کرد. اما با عادی شدن شرایط و اتمام جنگ، عملا بر مبنای عرضه و تقاضا و قیمتها، تجار تصمیم میگیرند که از چه مسیری اقدام به تجارت کنند.
وی در پاسخ به سوالی مبنی بر محدودیتهای ساختاری در تجارت میان ایران و پاکستان گفت: در این بخش با محدودیتهای جدی مواجه هستیم، اما اقداماتی با هدف ارتقای تجارت در این بخش در دستور کار قرار دارد. فراموش نکنید که امکانات لجستیک و زیرساختی کشور طی سالیان گذشته در بنادر جنوبی متمرکز بوده است. اما با انتقال مسیرهای تجاری به کریدور پاکستان، زیرساختهای مورد نیاز در این بخش تامین خواهد شد. روشن درخصوص تغییر زمان در فرآیند تغییر مسیر انتقال کالا به کشور گفت: این تغییر مسیر مشمول افزایش زمان نخواهد بود. وی در پاسخ به سوالی مبنی بر درستی یا نادرستی انتشار خبری مبنی بر محدودیت زمانی برای تشریفات گمرکی و ترخیص کانتینرهایی که به دلیل شرایط جنگی در خلیج فارس، در بنادر پاکستان تخلیه شدهاند و احتمال مصادره این اموال با گذشت زمان مقرر گفت: تاکنون با چنین چالشی در جریان تجارت ایران و پاکستان مواجه نشدهایم با وجود این، این مشکل را از طریق رایزن بازرگانی پیگیری میکنیم، که اگر چنین شرایطی وجود دارد، برطرف خواهد شد.
ضرورت ارتقای همهجانبه تجارت
مراد نعمتی زرگران رایزن بازرگانی جمهوری اسلامی ایران در کشور پاکستان نیز پیشتر در گفتوگو با «دنیایاقتصاد» در ارزیابی ظرفیتهای تجاری میان دو کشور گفته بود: پاکستان کشوری با جمعیت ۲۵۰میلیون نفر و اقتصادی وارداتمحور است. پاکستان از ظرفیت ویژهای برای تامین نیازهای ما در حوزه کالاهای اساسی برخوردار است. در همینحال میتواند بهعنوان مقصدی برای صادرات مجدد کالاهای ایرانی شناخته شود. بهخصوص آنکه این کشور از تخفیفات تعرفهای ویژهای از سوی کشورهای غربی و ایالات متحده برخوردار است. تعامل سازنده میان پاکستان و کشورهای غربی فرصتی برای حضور محصولات ایرانی در بازار رقابت جهانی با اتکا به روش ریاکسپورت باشد. بهخصوص آنکه پاکستانیها از توان خوبی در حوزه بازاریابی جهانی برخوردار هستند.
وی در این گفتوگو تاکید کرد: با وجود پتانسیل ویژه پاکستان در تعامل با ایران، در طول دهههای گذشته این ظرفیت عملا نادیده گرفته شده است. هیچگاه تصمیم راهبردی با هدف ارتقای سطح تبادلات تجاری میان ایران و پاکستان در سطح عملیاتی اتخاذ نشده است. در همین حال مشکلاتی همچون فقدان زیرساختهای تجاری، مشکلات بخش گمرک، چالشهای لجستیک و نبود موافقتنامههای مهم تجاری از موانع اصلی توسعه روابط تجاری میان ایران و پاکستان هستند. بنابراین باید اینطور ادعا کرد که اکنون تغییر در مناسبات سیاسی ایران، موجب شده تا تجارت با پاکستان در اولویت ایران قرار گیرد. این شرایط اهمیت توسعه همهجانبه تجارت و اتکا به همه ظرفیتهای محیطی را بیش از پیش روشن میکند.
