جزئیاتی از پیشنهاد ایران برای مذاکره با آمریکا/ رفع محاصره پیش از آغاز هرگونه مذاکره/ ترامپ از به تعویق افتادن توافق درباره برنامه هستهای ایران ناراضی است
خبرگزاری الجزیره در یادداشتی تحلیلی با عنوان «ایران توافق هرمز را بدون مذاکرات هستهای پیشنهاد میکند، درحالیکه به دنبال جلب حمایت گستردهتر است» به پیشنهادهای تازه ایران میپردازد که عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، بهتازگی در سفرهای دیپلماتیک خود به پاکستان، عمان و روسیه منتقل کرده است. در همین رابطه خبرگزاری رویترز به نقل از مقامی آمریکایی ادعا کرده که ترامپ از تازهترین پیشنهاد ایران برای پایان دادن به جنگ راضی نیست.
سفرهای دیپلماتیک عراقچی
به نوشته الجزیره، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در جریان یک دیپلماسی شتابان ۷۲ ساعته در سه کشور، با میانجیگران منطقهای درباره پیشنهادی گفتوگو کرده که هدف آن بازگشایی تنگه هرمز و به تعویق انداختن مذاکرات با آمریکا درباره برنامه هستهای تهران به زمان بعدی است؛ اقدامی که گویا برای جلب حمایت گستردهتر از این طرح انجام شده است.
عراقچی در نخستین سفر از دو سفر خود به اسلامآباد، روز دوشنبه با شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، اسحاق دار، معاون نخستوزیر و وزیر خارجه و فرمانده ارتش، فیلد مارشال عاصم منیر، دیدار کرد. او سپس به مسقط رفت و روز یکشنبه دوباره به پاکستان بازگشت و پیش از عزیمت به مسکو بار دیگر با منیر دیدار کرد. عراقچی در سنپترزبورگ روسیه با ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور جمهوری فدراسیون روسیه، دیدار کرد. منابع نزدیک به این تلاشهای دیپلماتیک به الجزیره گفتند که مقامهای ارشد اطلاعاتی چند کشور نیز در مذاکرات مسقط حضور داشتند.
گفتوگوها در مسقط بر سر تنگه هرمز، تضمینهای امنیت منطقهای و چارچوب یک توافق احتمالی متمرکز بودند و مسائل مرتبط با هستهای به مرحلهای بعد موکول شد. بااینحال، مشخص نیست که آیا دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحد، پیشنهاد ایران برای عقب انداختن مذاکرات هستهای را خواهد پذیرفت یا نه. ترامپ روز یکشنبه در گفتوگو با فاکس نیوز گفت ایران از پیش میداند چه چیزی لازم است. او گفت: «آنها نمیتوانند سلاح هستهای داشته باشند. در غیر این صورت، دلیلی برای دیدار وجود ندارد.» وی افزود تهران میتواند تماس بگیرد: «میدانید که تلفن وجود دارد. ما خطوط امن و خوبی داریم.»
این تلاشهای دیپلماتیک در حالی در جریان هستندکه زمان به سرعت میگذرد. بر اساس قانون اختیارات جنگی مصوب ۱۹۷۳، ترامپ تا یکم ماه مه فرصت دارد مجوز کنگره را برای ادامه عملیات نظامی در ایران – که اکنون وارد نهمین هفته خود شده است – دریافت کند. چهارمین تلاش دوحزبی در سنای آمریکا برای اجرای این قانون در ۱۵ آوریل با رأی ۵۲ در برابر ۴۷ شکست خورد. قانونگذاران جمهوریخواه تاکنون عمدتاً از ترامپ حمایت کردهاند، اما چند تن گفتهاند که این حمایت بدون تصویب رسمی کنگره فراتر از بازه ۶۰ روزه ادامه نخواهد یافت.
پاکستان در کانون ماجرا
عراقچی پس از ترک پاکستان در پیامی در شبکههای اجتماعی گفت پاکستان «اخیراً نقش مهمی در میانجیگری مذاکرات میان ایران و ایالات متحد ایفا کرده است؛» و افزود: «رویکردهای نادرست و خواستههای بیش از حد آمریکا» مانع از آن شد که دور قبلی مذاکرات، با وجود «برخی پیشرفتها،» به اهداف خود برسد. مقامهای ارشد پاکستانی آگاه از گفتوگوها گفتند که اسلامآباد تلاشهای خود را بهعنوان یک تسهیلگر صادق ادامه خواهد داد.
ایران تازهترین پیشنهاد خود برای پایان دادن به جنگ با ایالات متحد را به پاکستان ارائه کرده است؛ کشوری که پس از ناکامی مذاکرات مستقیم ۱۱ آوریل در اسلامآباد در دستیابی به پیشرفتی ملموس، پیامها را میان تهران و واشینگتن منتقل میکند. کاخ سفید محتوای پیشنهاد ایران را که خبرگزاری آسوشیتدپرس نیز گزارش داده بود، تأیید نکرده است. اولیویا ویلز، سخنگوی کاخ سفید، گفت ایالات متحد «از طریق رسانهها مذاکره نخواهد کرد» و «تنها توافقی را خواهد پذیرفت که منافع مردم آمریکا را در اولویت قرار دهد و هرگز اجازه ندهد ایران به سلاح هستهای دست یابد». اعزاز چودری، وزیر خارجه پیشین پاکستان، گفت شیوه برگزاری مذاکرات بهخودیخود قابل توجه بوده است. او به الجزیره گفت: «من شاهد سطحی ستودنی از محرمانگی بودهام. این روشی منضبط و حرفهای برای انجام این مذاکرات است.»
مواضع دولتهای منطقهای
عراقچی فراتر از سفرها به پاکستان، عمان و روسیه طی سه روز گذشته با وزیران خارجه قطر، سعودی، مصر و فرانسه نیز تماس تلفنی داشته است. شیخ محمد بن عبدالرحمن بن جاسم آل ثانی، نخستوزیر قطر، مستقیماً با عراقچی گفتوگو کرد و هشدار داد که مسیرهای دریایی نباید به «ابزار چانهزنی یا تاکتیک فشار» تبدیل شوند.
شاهزاده فیصل بن فرحان آل سعود، وزیر خارجه سعودی، در جریان «تحولات مرتبط با آتشبس» قرار گرفت. بدر عبدالعاطی، وزیر خارجه مصر، با همتایان قطری و ایرانی خود گفتوگو کرد. ژان نوئل بارو، وزیر خارجه فرانسه، تأکید کرد اروپا در بحران نقشی «سازنده» داشته است. پس از نشست مسقط، بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، خواستار «راهحلهای عملی برای تضمین آزادی پایدار کشتیرانی» شد.
دانیا ثافر، مدیر اجرایی مجمع بینالمللی خلیج فارس، در این رابطه گفت که این موج تماسها بیشتر نشاندهنده تعامل محتاطانه است تا تجدید آرایش راهبردی. او به الجزیره گفت: «اگرچه مقامات ایران بهصورت فیزیکی به قطر یا سعودی سفر نکردند، اما تماسهای تلفنی برقرار شدند و این نشاندهنده تمایل به حفظ ارتباط بدون آغوش کامل دیپلماتیک است».
همزمان، بسته شدن تنگه هرمز عملاً بخش عمده صادرات انرژی آنها را مختل کرده است. ثافر گفت: «در میان بازیگران منطقهای، مهمترین موضوع مورد تأکید، تا حد زیادی تنگه هرمز و امنیت دریایی است». رضا افضل، روزنامهنگار و تحلیلگر سیاسی ایرانی، میگوید که موضع کشورهای خلیج فارس از سال ۲۰۱۵ تغییر کرده است. او به الجزیره گفت: «کشورهایی که آن زمان با توافق هستهای [برجام] مخالفت میکردند، اکنون دریافتهاند که توافقی تضمینشده با ایران به سود منافع آنهاست، بهویژه پس از آنکه اقدامات نظامی ایران در طول جنگ هزینههای دشمنی مستمر را آشکار کرد».
چودری، دیپلمات پیشین پاکستانی، میگوید که گفتوگوهای کنونی فراتر از هر موضوع واحدی است. او گفت: «این فقط لزوماً درباره مسائل هستهای نیست، بلکه عمدتاً درباره این است که این جنگ در نهایت چگونه پایان مییابد و پس از آن چه رخ میدهد و چه معماری امنیتی میتوان انتظار داشت. این گفتوگوهایی است که همه در حال انجام آن هستند.»
بازگشت آرام روسیه
کاظم جلالی، سفیر ایران در روسیه، تأیید کرد که سفر عراقچی به مسکو «آخرین وضعیت مذاکرات، آتشبس و تحولات پیرامونی» را در بر خواهد گرفت. مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، از زمان آغاز جنگ سه بار با پوتین گفتوگو کرده است. جلالی این سفر را از منظر ایدئولوژیک توصیف کرد و ایران و روسیه را در «جبههای متحد» علیه آنچه «نیروهای تمامیتخواه جهان» نامید، قرار داد.
تیمور خان، پژوهشگر مؤسسه مطالعات راهبردی اسلامآباد، گفت روسیه از نگاه ایران سه دارایی کلیدی دارد: رابطه راهبردی دیرینه با تهران، حق وتو در شورای امنیت سازمان ملل و نقش فنی در توافق هستهای اولیه. او به الجزیره گفت: «مسکو نمیتواند رفع تحریمهای آمریکا را تضمین کند و جایگزین تفاهم مستقیم آمریکا و ایران هم نمیشود. ارزش آن بیشتر به عنوان تثبیتکننده دیپلماتیک، تسهیلگر فنی و وزنه تعادل ژئوپلیتیک است.»
جواد حیراننیا، تحلیلگر مستقر در تهران، گفت سفر مسکو همچنین به نظر میرسد به نگرانیهای مشخصتری در کنار دیپلماسی گستردهتر پرداخته باشد. به گفته او: «این سفر احتمالاً به پرسشهایی درباره اندوخته اورانیوم غنیشده ایران و همکاری نظامی میان تهران و مسکو مرتبط بوده است.» روسیه پیشنهاد داده است اورانیوم غنیشده ایران را تحویل بگیرد.
درس برجام
در پسِ تلاشهای عراقچی، درسی ساختاری نهفته است که به گفته تحلیلگران تهران از فروپاشی توافق هستهای ۲۰۱۵ گرفته است. زمانی که ترامپ در دوره نخست ریاستجمهوری خود در سال ۲۰۱۸ از برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) خارج شد، ایران بدون پشتوانه منطقهای و بدون ضامنی که بتواند واشینگتن را به تعهداتش پایبند نگه دارد، رها شد.
به گفته خان، تهران از آن تجربه درس گرفته است. او گفت: «کشورهای اروپایی که بخشی از مذاکرات برجام بودند نیز در زمان بحران نمیتوان با اطمینان بر آنها تکیه کرد. تماسهای عراقچی گویا بخشی از راهبرد پوششی برای ایجاد سپر دیپلماتیک، اطمینانبخشی به همسایگان و ایجاد جبههای گستردهتر علیه تشدید تنش است».
جوهر سلیم، سفیر پیشین و رئیس مؤسسه مطالعات منطقهای در اسلامآباد، گفت که محاسبه ایران جنبهای تاکتیکی هم دارد. او به الجزیره گفت: «در حالت ایدهآل، ایران توافقی نمیخواهد که در برابر چرخه انتخاباتی آمریکا آسیبپذیر باشد.» او افزود که تهران گویا بازی بلندمدتتری را دنبال میکند: «این راهبرد همچنین با تاکتیک وقتکشی ایران در برابر آنچه ناامیدی آمریکا برای خروج سریع تلقی میکند، سازگار است.»
حیراننیا دیدگاهی تاریخی متفاوت ارائه داد. او گفت برخلاف مذاکرات اولیه، کشورهای عرب خلیج فارس حتی پیش از جنگ ۱۲ روزه در سال ۲۰۲۵ نیز از دیپلماسی حمایت کرده بودند. او به الجزیره گفت: «حتی هنگام نهایی شدن برجام نیز اعراب خلیج ]فارس[، بهویژه سعودی، مخالفت جدی نشان داده بودند». مهران کامروا، استاد حکمرانی در دانشگاه جورجتاون قطر، هم گفت باید این تلاشها را بخشی از روند بلندمدتتر رابطهسازی ایران با کشورهای خلیج فارس در سالهای اخیر دانست.
شکافها و سه ضربالاجل کلیدی
البته، تحلیلگران میگویند تلاشهای ایران تنها زمانی موثر است که ایالات متحد با توافق موافقت کند. ترامپ روز شنبه سفر برنامهریزیشده نمایندگانش استیو ویتکاف و جرد کوشنر به اسلامآباد را لغو کرد و گفت ایران «خیلی چیزها پیشنهاد داده، اما کافی نیست». او همچنین گفت که چین درباره ایران میتواند «بسیار بیشتر کمک کند.» قرار است ترامپ در ۱۴ و ۱۵ مه در پکن با شی جینپینگ دیدار کند.
به گفته ثافر توافقی گستردهتر همچنان دور از دسترس است. او به الجزیره گفت: «آنچه ایران درخواست میکند بسیار فراتر از توافقی درباره تنگه است. ایران خواهان تجدید آرایش کامل منطقهای است و این چیزی است که کشورهای خلیج ]فارس[، بهویژه پس از این حملات، حاضر به ارائه آن نیستند.»
به گفته افضل، روزنامهنگار، بُعد داخلی ایران درباره هرمز اغلب دستکم گرفته میشود. او گفت افکار عمومی در داخل ایران با هرگونه بازگشایی تنگه بدون امتیازات ملموس مخالف است: «تهران تا زمانی که واشینگتن با مصالحه موافقت نکند، همچنان از تنگه به عنوان اهرم فشار استفاده خواهد کرد».
اکنون چند ضربالاجل به هم رسیدهاند: آستانه یکم ماه مه قانون اختیارات جنگی، سفر ترامپ به چین و نزدیک شدن موسم حج. با انتظار حضور میلیونها زائر در عربستان در اواخر ماه مه، ظرفیت دیپلماتیک و راهبردی ریاض محدود خواهد شد و هرگونه تشدید تنش در آن دوره برای کشوری در کرانه خالیج فارس که هم میانجی کلیدی است و هم متولی مقدسترین اماکن اسلامی، بسیار پرهزینه خواهد بود.
مقامهای ارشد پاکستانی گفتند که اسلامآباد همچنان آماده میزبانی دور دیگری از مذاکرات رسمی است، اما گفتوگوهای اساسی احتمالاً دور از انظار عمومی ادامه خواهد یافت و تعامل آشکار زمانی صورت میگیرد که توافق در دسترس باشد. سلیم به الجزیره گفت: «آنها در موقعیتی دشوار قرار دارند و ممکن است ناچار شوند هم از نظر راهبردی و هم دیپلماتیک روی لبه تیغ حرکت کنند.»
رویترز: ترامپ از پیشنهاد تازه ایران راضی نیست
در این شرایط، خبرگزاری رویترز به نقل از منابع ایرانی میگوید که طرح تازه ایران مسئله هستهای را تا پس از پایان جنگ کنار میگذارد. ایران خواستار رفع محاصره پیش از آغاز هرگونه مذاکره شده است. همچنین این خبرگزاری به نقل از مقام آمریکایی میگوید که ترامپ از به تعویق افتادن توافق درباره برنامه هستهای ایران ناراضی است.
یک مقام آمریکایی گفت دونالد ترامپ از تازهترین پیشنهاد ایران برای حلوفصل جنگ دوماهه ناراضی است؛ موضوعی که امیدها برای پایان دادن به درگیریای را که عرضه انرژی را مختل کرده، تورم را افزایش داده و جان هزاران نفر را گرفته است، کاهش میدهد.
تازهترین پیشنهاد ایران، گفتوگو درباره برنامه هستهای ایران را تا زمانی که جنگ پایان یابد و اختلافات مربوط به کشتیرانی از خلیج فارس حل شود، کنار میگذارد. این پیشنهاد بعید است رضایت ایالات متحد را جلب کند؛ زیرا واشینگتن میگوید مسائل هستهای باید از همان ابتدا بررسی شوند. یک مقام آمریکایی که درباره نشست روز دوشنبه ترامپ با مشاورانش آگاه بود، به شرط ناشناس ماندن گفت که ترامپ به همین دلیل از پیشنهاد ایران ناراضی بوده است.
قیمت نفت دوباره افزایش یافت
درحالیکه دو طرف جنگ گویا همچنان از یکدیگر فاصله زیادی دارند، قیمت نفت بار دیگر روند صعودی خود را از سر گرفت و در معاملات اولیه روز سهشنبه در آسیا به رشد خود ادامه داد. فواد رزاقزاده، تحلیلگر بازار در سیتی ایندکس و فارکس، در یادداشتی نوشت: «برای معاملهگران نفت، دیگر این لفاظیها مهم نیست، بلکه جریان واقعی نفت خام از تنگه هرمز اهمیت دارد و در حال حاضر این جریان همچنان محدود است.»
دادههای رهگیری کشتیها نشان دادند که دستکم شش نفتکش حامل نفت ایران در روزهای اخیر به دلیل محاصره آمریکا ناچار به بازگشت به ایران شدهاند؛ موضوعی که تأثیر جنگ بر تردد دریایی را برجسته میکند. وزارت خارجه ایران توقیف نفتکشهای مرتبط با ایران بهدست آمریکا را در پیامی در شبکههای اجتماعی «قانونیسازی آشکار دزدی دریایی و راهزنی مسلحانه در آبهای آزاد» توصیف کرد.
بر اساس دادههای رهگیری کشتی مؤسسه کپلر و تحلیل ماهوارهای SynMax، پیش از جنگ معمولاً روزانه بین ۱۲۵ تا ۱۴۰ کشتی از تنگه گذر میکردند، اما در یک روز گذشته تنها هفت کشتی این مسیر را طی کردهاند و هیچکدام نفتی برای بازار جهانی حمل نمیکرده است.
ترامپ که با کاهش محبوبیت روبهرو شده، زیر فشار داخلی قرار دارد تا به جنگی پایان دهد که درباره دلایل آن توضیحات متغیری به افکار عمومی آمریکا داده است. عراقچی در روسیه به خبرنگاران گفت که ترامپ درخواست مذاکره کرده، زیرا آمریکا به هیچیک از اهداف خود دست نیافته است.
مقامهای ارشد ایرانی که به شرط ناشناس ماندن با رویترز گفتوگو کردند، گفتند که پیشنهادی که عراقچی آخر هفته به اسلامآباد برده است، مذاکرات مرحلهای را در نظر گرفته که در آن مسئله هستهای در آغاز کنار گذاشته میشود.
گام نخست مستلزم پایان دادن به جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران و ارائه تضمینهایی است که آمریکا نتواند دوباره آن را از سر بگیرد. سپس مذاکرهکنندگان محاصره دریایی تجارت ایران توسط نیروی دریایی آمریکا و سرنوشت تنگه هرمز را حلوفصل خواهند کرد؛ تنگهای که ایران قصد دارد آن را تحت کنترل خود بازگشایی کند.
تنها پس از آن، مذاکرات به سایر مسائل از جمله اختلاف دیرینه بر سر برنامه هستهای ایران خواهد پرداخت؛ درحالیکه ایران همچنان به دنبال نوعی پذیرش از سوی ایالات متحد درباره حق خود برای غنیسازی اورانیوم است.
بخش سایتخوان، صرفا بازتابدهنده اخبار رسانههای رسمی کشور است.
