واکاوی مدیریت بحران در بورس
در بازار سرمایه ایران و براساس قانون بازار اوراق بهادار و دستورالعمل اجرایی شرایط اضطراری موضوع ماده (۳۲) قانون بازار اوراق بهادار، لحظاتی پس از آغاز جنگ، بورس متوقف و معاملات آن روز نیز باطل شد. معاملات ابزارهای مالی برای یک هفته دیگر نیز متوقف شده و پس از آن باید منتظر شرایط و تصمیم نهادهای ذیربط و شورای عالی بورس بود. هر چند معاملات کالایی بورس کالا و بورس انرژی در طی این هفته ادامه داشته است. در جنگ ۱۲ روزه، شاهد بازگشایی اوراق بدهی و صندوقهای با درآمدثابت در میانههای جنگ بودیم. هر چند بسیاری از صندوقها در روزهای تعطیلی سودی به دارندگان واحدها ندادند یا سود محاسبه شده خالص ارزش روز داراییها بسیار کمتر از سود روزهای پیش از آن بود.
بازگشایی صندوقهای با درآمد ثابت بدون حمایت ارکان اقتصادی دولت از جمله بانک مرکزی در خرید اوراق دولتی از صندوقها بود، هر چند با وجود شوک اولیه منفی ۱۰ درصدی در برخی از صندوقها و حجم معاملاتی حمایتی ۲۰ همت توسط مدیر صندوقها و بازارگردانها، بخشی از اعتماد به این بازار برگشت. در این راستا دو موضوع اهمیت بالایی دارد. محاسبه صحیح خالص ارزش روز داراییها در روزهای توقف ضرورت دارد، چرا که به سپردهها و اوراق در مالکیت صندوقها در این مدت نیز سود تعلق میگیرد و باید به دارندگان واحدها پرداخت شود. از سوی دیگر، باید بانک مرکزی اقدام به بازخرید اوراق دولتی و تزریق نقدینگی به صندوقها برای ابطال واحدها کند تا ثبات کامل در این بازار حفظ شود و از ورود شوک و ریسک سوء شهرت برای ابزارهای پولی و مالی در کشور جلوگیری شود.
در بازار سهام، بازگشایی با شرایط خاصی رخ داد. در حالی که کارشناسان بازار سرمایه پیشنهادهایی در خصوص نحوه بازگشایی به خصوص در حوزه ریزساختارهایی مانند دامنه نوسان داشتند و بر لزوم تامین نقدینگی برای حمایت از بازار تاکید داشتند، سخنگوی دولت پس از جلسه شورای عالی بورس خبر از بازگشایی بورس با شرایط قبلی داد. امری که سبب بیش از ۲۰ تا ۳۰ همت صف فروش هفته اول پس از بازگشایی را شاهد بودیم و خروج بیش از ۳۰ همت در یک ماه رخ داد و شاخص کل بورس بیش از ۲۰ درصد پیش از جنگ سقوط کرد و کاهش از اوج خود در یک ماه پیش از جنگ به بیش از ۲۷ درصد رسید.
در نهایت بازار پس از دو ماه و تحت تاثیر تزریق بیش از ۳۰ همت از سوی دولت برای حمایت از بورس و آغاز رشد قیمت دلار و انتشار گزارشهای مرداد ماه و عادی شدن روند تولید و فروش شرکتها به تعادل رسید. در زمان بازگشایی فشار فروش عجیبی در بازار ایجاد شد که ناشی از سه عامل اساسی است. نخستین عامل مربوط به مالی رفتاری و رفتار و واکنش سرمایهگذاران به شرایط است. عواملی مانند رفتار تحت تاثیر فومو، سبب ایجاد صف فروش و اثر تودهوار و ربایشی سبب تشدید صف فروش شد. تورشهای رفتاری زیانگریزی و پشیمانگریزی نیز از دیگر عوامل فروش از سوی سهامداران بود.
دومین عامل، ابهام در وضعیت بنیادی شرکتها بوده است. وضعیت تولید شرکتها برای سهامداران مبهم بود و شایعاتی در خصوص کاهش یا توقف تولید یا آسیب به شرکتها دهان به دهان بین فعالان بازار چرخید. نتیجه آن نگرانی در خصوص ارزش بنیادی شرکتها است. این موضوع تا انتشار دو گزارش ماهانه ادامه داشت و با انتشار گزارش ماهانه مرداد ماه، شاهد بازگشت اعتماد به بازار بودیم. سومین عامل، عدم ارائه بسته حمایتی همزمان با بازگشایی بازار بود و بازار تحت تاثیر مصاحبه سخنگوی دولت بازگشایی شد. ابزارهای حمایتی مانند تزریق نقدینگی به صندوق توسعه و تثبیت و انتشار اوراق تبعی حمایتی سه هفته بعد صورت گرفت. با این حال، با توجه به ارزندگی بازار در آن مقطع، روند صعودی بازار آغاز شد و شاخص کل تا بیش از ۹۰ درصد رشد را در کمتر از ۵ ماه به ثبت رساند.
در شرایط فعلی، بازار سرمایه مشابه جنگ ۱۲ روزه، از بیش از یک ماه پیش از شروع جنگ روند نزولی خود را آغاز کرد و اینبار شدت نزول بیشتر بوده و ۱۸ درصد کاهش را ثبت کرد. لذا بخش قابل توجهی از هیجان فروش و کاهش قیمت پیش از شروع جنگ رخ داد و ارزش بورس تهران به کمتر از ۸۰ میلیارد دلار رسید. در شرایط فعلی، ضرورت دارد تا ابزارهای با درآمدثابت برای مدیریت نقدینگی دارندگان آن به سرعت بازگشایی شود. در این راستا، باید محاسبات سود به درستی و با هدف حفظ منافع دارندگان و اعتماد عمومی صورت گیرد و با حمایت بانک مرکزی باید اوراق دولتی صندوقها خریدار شود تا بازگشایی بدون هیجان صورت گیرد. در بازگشایی سهام، پیشنهاد میشود تا پس از اخذ نظرات کارشناسان و تجربههای بینالمللی فرآیند بازگشایی تصمیمگیری و ابزارهای حمایتی ارائه شود. در این راستا، باید از نگاههای غیراقتصادی جلوگیری شود تا تجربه بازگشایی بعد از جنگ ۱۲ روزه تکرار نشود. با توجه به حذف حجم مبنا و پایین بودن دامنه نوسان امکان تغییر چندانی در این ریزساختارهای بازار وجود ندارد.
هر چند دو نگاه متضاد مبنی بر بازگشایی با دامنه محدود یک درصدی و حفظ شاخص و در مقابل وضعیتی مشابه افشا الف با دامنه باز برای تخلیه هیجان فروشندگان و حفظ نقدشوندگی بازار وجود دارد که پیشنهاد، حفظ دامنه نوسان و حتی کاهش آن است و با ابزارهای دیگری، هیجانات مدیریت شود. از این رو برای مدیریت هیجانات باید سقف سفارش فروش روزانه برای اشخاص حقیقی و محدودیت یا حتی ممنوعیت فروش برای حقوقیها ایجاد شود تا عوامل رفتاری مانند تودهواری و ربایشی کنترل شود و انگیزه فومو برای سرمایهگذاران از بین برود. ابزارهای حمایت از سهامداران خرد مانند تبعی پیش از بازگشایی ارائه شود و شفافسازی در خصوص وضعیت تولید شرکتها صورت گیرد. خط اعتباری ۳۰ تا ۴۰ همت برای حمایت چند روز ابتدایی پس از بازگشایی بازار مورد نیاز است که بتواند صف فروش را جمعآوری کند. البته مشابه حمایت قبلی، دولت در کوتاهمدت و پس از بازگشت رونق به بازار، سهام خریداری شده را با سود خواهد فروخت.
* کارشناس ارشد بازار سرمایه
