«دنیای اقتصاد» وضعیت بهرهوری در معادن ایران را بررسی کرد
معدن بدون باطله
در سطح جهانی، رویکرد غالب بر کاهش حجم باطلههای معدنی و حتی حرکت بهسوی حذف کامل آنها استوار است. بسیاری از کشورها با استفاده از فناوریهای نوین، عناصر کمعیار اما با ارزش اقتصادی بالا را از باطلهها استحصال میکنند و همزمان از خاک و مواد باقیمانده در حوزههایی مانند پروژههای عمرانی، تولید مصالح ساختمانی و بازسازی محیطزیست بهره میبرند. تجربه حوادث زیستمحیطی ناشی از شکست سدهای باطله در سالهای گذشته نیز موجب شده قوانین مربوط به مدیریت این پسماندها هر سال سختگیرانهتر شود و هزینه بیتوجهی به آنها برای معدنکاران افزایش یابد.ایران نیز از نظر حجم و تنوع باطلههای معدنی، بهویژه در معادن بزرگ سنگآهن و معادن سنگهای تزئینی، ظرفیت قابلتوجهی در اختیار دارد.
بخشی از این باطلهها پیشتر مراحل خردایش و فرآوری اولیه را طی کرده و بهصورت دانهبندیشده یا میکرونیزه انباشته شدهاند. موضوعی که از منظر فنی بازیافت آنها را امکانپذیر و حتی کمهزینهتر از استخراج اولیه میکند. با این حال، ارزان بودن انرژی، مداخلات دولت در اقتصاد و نبود مشوقهای موثر، باعث شده بهرهبرداری از این ذخایر ثانویه بهصورت محدود و موردی دنبال شود. کارشناسان حوزه معدن معتقدند با واقعیتر شدن قیمت انرژی، کاهش نقش دولت در قیمتگذاری و تسهیل دسترسی به فناوری و ماشینآلات، بازیافت باطلههای معدنی میتواند به یکی از مهمترین ابزارهای افزایش بهرهوری در معادن کشور تبدیل شود. ابزاری که علاوه بر کاهش فشار بر ذخایر جدید، میتواند زمان مواجهه با کمبود مواد معدنی را به تعویق انداخته و مسیر توسعه پایدار معدنکاری در ایران را هموار کند.
مسیر نوین معدنکاری
کامران وکیل، نایبرئیس اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان محصولات معدنی ایران، درباره روند جهانی بهرهبرداری از باطلههای معدنی در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» توضیح داد: رویکرد جهانی در بخش معدن بهسمت کاهش حداکثری و حتی رساندن باطلههای معدنی به صفر در حال حرکت است. استخراج مواد معدنی بهطور کلی به دو شیوه انجام میشود. نخست استخراج بهصورت کلوخهای که عمدتا با ماشینآلات سنگین و در معادن دارای خاکهای صنعتی صورت میگیرد و دوم استخراج بهشکل سنگهای تزئینی که بخش عمده فرآوری آنها در محل معدن انجام میشود.
در هر دو روش در مراحل استخراج و فرآوری، بخشی از مواد بهعنوان پسماند و باطله باقی میماند. در سطح جهانی با هدف کاهش آلودگیهای زیستمحیطی، حفاظت از خاک و استحصال عناصری که گرچه پراکندگی کمی در مواد معدنی دارند، اما از ارزش اقتصادی بالایی برخوردارند، رویکردهای نوین باطلهبرداری مورد توجه قرار گرفته است. بر همین اساس، باطلهها دیگر صرفا ضایعات محسوب نمیشوند و حتی از خاک باقیمانده حاصل از باطلهبرداری نیز در حوزههایی مانند لندسکیپ، تولید آجرهای فشرده و سایر کاربردهای عمرانی استفاده میشود.
او با اشاره به بحث وجود فناوری باطلهبرداری از معادن ایران عنوان کرد: در ایران هم با پیشرفت فناوری، معدنکاران به ارزش اقتصادی باطلهها پی بردهاند. بهطور مثال در معادن سنگآهن مرکزی، باطلههای قدیمی با افزایش قیمت و بهبود فناوری، بهعنوان معدن ثانویه مورد بهرهبرداری قرار گرفتهاند. در جهان هدف حذف مفهوم باطله و استفاده مجدد حتی از خاک حاصل از عملیات معدنی است که این رویکرد نتیجه پیشرفت فناوری، افزایش قیمت عناصر همراه، رشد هزینه انرژی و ملاحظات زیستمحیطی است
وکیل درباره صرفه اقتصادی باطلهبرداری در ایران تصریح کرد: هرچند فناوری باطلهبرداری در ایران وجود دارد، اما ارزان بودن انرژی انگیزه اقتصادی اجرای آن را کاهش داده است. این موضوع در معادن سنگهای تزئینی بهخوبی قابل مشاهده است، بهطوری که در معادن سنگ تزئینی ترکیه با وجود شباهتهای زمینشناسی به معادن ایران، از بازدهی بالاتری برخوردارند، چراکه قیمت بالای گازوئیل باعث شده دقت و بهرهوری در استخراج افزایش پیدا کند. در ایران، با وجود ظرفیتهای فناورانه و وجود موسسات تحقیقاتی خصوصی، دولتی و دانشگاهی، بهدلیل نبود توجیه اقتصادی باطلهبرداری بهطور جدی دنبال نمیشود. با واقعی شدن قیمت سوخت، معدنکاران ناگزیر به سمت افزایش بهرهوری حرکت خواهند کرد. یکی از مهمترین راهکارهای افزایش بهرهوری، مدیریت و بازیابی باطلههاست.
او تاکید کرد که دولت باید دخالت خود را در اقتصاد کاهش دهد. اگر دولت در یارانه سوخت، واردات تکنولوژی، ماشینآلات و... دخالت خود را کاهش دهد، اقتصاد واقعیتر میشود و امکان بهرهوری بیشتر در بخش معدن هم افزایش مییابد.
بازیافت باطلهها؛ مکمل اکتشاف معدنی
کیوان جعفری طهرانی، کارشناس حوزه معدن، درباره باطلههای معدنی در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» توضیح داد: باطلههای معدنی موادی هستند که پس از فرآوری مواد معدنی باقی میمانند. اگر نگاهی به روندها در ۵ تا ۲۰ سال گذشته بیندازیم، مشخص میشود که مرز بین ماده معدنی و باطله وابسته به شرایط بازار و تکنولوژی هر دوره متغیر بوده است. با پیشرفت روشهای فرآوری و نیاز رو به رشد جهانی به مواد معدنی، آستانه شکست عیار سال به سال کاهش یافته و امروز بسیاری از کشورها حتی مواد معدنی با عیار پایین را فرآوری میکنند. این روند به تدریج باطلههای معدنی را به منابع قابل استفاده تبدیل کرده و ایران نیز میتواند با سرمایهگذاری در فناوریهای نوین از این فرصت بهرهمند شود.
این فعال حوزه معدن درباره عوامل موثر بر تغییر دیدگاههای جهانی نسبت به باطلههای معدنی تصریح کرد: باطلههای معدنی پس از خردایش و فرآوری تولید میشوند و بسیاری از آنها دانهبندی شده و میکرونیزه هستند. ذخایر قابلتوجهی از این باطلهها در معادن بزرگ ایران نیز وجود دارند که هنوز بازیافت نشدهاند. در سطح جهان، حوادث ناگواری مانند شکست سدهای باطله در برزیل در سالهای ۲۰۱۵ و ۲۰۱۹، توجه ویژهای به مدیریت این مواد جلب کرده است. به همین دلیل، کشورهای پیشرفته سعی میکنند حجم باطلههای معدنی را کنترل کنند و قوانین مرتبط با این موضوع هر سال سختگیرانهتر میشود. باطله معدنی نهتنها ضایعات نیست، بلکه یک ذخیره ارزشمند محسوب میشود که با سرمایهگذاری و بازیافت به منبع قابل استفاده تبدیل میشوند.
او افزود: قوانین زیستمحیطی در جهان هر سال سختگیرانهتر میشوند و حتی باطلههای معدنی که تاثیرات محیطزیستی مستقیم ندارند، مشمول این قوانین میشوند. هرچه اثرات زیستمحیطی باطله بیشتر باشد، مقررات هم سختتر میشود. امروز نگاه جهانی بر بازیافت کلیه ذخایر معدنی و استفاده از منابع موجود در باطلهها متمرکز شده است.
این کارشناس حوزه معدن درباره فناوریهای موجود برای باطلهبرداری در معادن ایران عنوان کرد: تجربه جهانی نشان میدهد که نیاز همواره باعث اختراع و ابتکار میشود و ایران هم از این قاعده مستثنی نیست. تکنولوژی بومی و خارجی برای استحصال مواد از باطلههای معدنی وجود دارد، اما واقعیت این است که هنوز در کشور نیاز به حد بحران نرسیده و معادن بزرگ، به ویژه دولتی، توجه کافی به بازیافت این ذخایر نکردهاند. ذخایر باطلههای سنگ آهن حتی به دههامیلیون تن میرسد و لازم است توجه بیشتری به بازگرداندن این منابع به مدار تولید شود.
جعفری طهرانی در پاسخ به این پرسش که آیا استخراج از باطلههای معدنی در شرایط فعلی اقتصاد ایران توجیهپذیر است، اظهار کرد: استحصال باطلههای معدنی کاملا توجیهپذیر است. بسیاری از این باطلهها پس از خردایش و فرآوری اولیه، میکرونیزه شده و به صورت انباشتشده در محل تجمع دارند. با توجه به نیاز رو به رشد به ذخایر معدنی جدید، بازیافت این باطلهها میتواند مکمل اکتشاف و کشف ذخایر جدید باشد و ایران نیز میتواند با سرمایهگذاری در این حوزه، منابع ارزشمند معدنی را به مدار تولید بازگرداند.
این فعال حوزه معدن درباره تاثیر افزایش قیمت سوخت بر استحصال باطلههای معادن عنوان کرد: افزایش قیمت سوخت و انرژی طبیعتا هزینههای معدنکاری را بالا میبرد و در صورت استحصال و بازیافت باطلهها، این افزایش هزینهها روی فرآیند بازیافت نیز اثرگذار است. با این حال، بخش قابلتوجهی از هزینههای استخراج اولیه و فرآوری روی این باطلهها انجام شده است. بنابراین، تاثیر افزایش قیمت سوخت و انرژی در بازیافت باطلهها کمتر از استخراج و فرآوری اولیه است.
جعفری طهرانی در پاسخ به این پرسش که چه تصمیمهایی باید امروز گرفته شود تا استخراج از باطلهها در ایران اقتصادی و پایدار شود، گفت: تصمیمگیری درباره بازیافت باطلههای معدنی باید توسط بنگاههای بزرگ دولتی و خصولتی انجام شود. با توجه به پیشبینی کمبود سنگ آهن در ۱۰ تا ۱۵ سال آینده، بازیافت باطلههای معدنی در معادن بزرگ میتواند توجیه اقتصادی داشته باشد و به تامین ذخایر فعلی کمک کند، ضمن اینکه فشار زمان برای کمبود منابع را یک تا دو سال به عقب میاندازد.
در مجموع، تجربه جهانی نشان میدهد که باطلههای معدنی دیگر نه یک هزینه ناگزیر، بلکه فرصتی راهبردی برای افزایش بهرهوری، کاهش ریسکهای زیستمحیطی و تامین پایدار مواد معدنی هستند. ایران نیز با در اختیار داشتن حجم بالایی از باطلههای انباشتهشده و ظرفیتهای فناورانه داخلی، امکان بهرهگیری از این فرصت را دارد؛ اما تحقق آن مستلزم اصلاح سیاستهای انرژی، کاهش مداخلات دولتی، ایجاد مشوقهای اقتصادی و الزام بنگاههای بزرگ معدنی به مدیریت و بازیافت باطلههاست. حرکت در این مسیر میتواند ضمن بازگرداندن منابع ارزشمند به چرخه تولید، فشار بر ذخایر جدید را کاهش داده و بخش معدن کشور را به استانداردهای جهانی توسعه پایدار نزدیکتر کند.
