رسانهها و اندیشکدههای جهان آخرین تحولات در روابط ایران و آمریکا را بررسی کردند
مسیر دیپلماسی مسدود نیست
بازتعریف رابطه واشنگتن با تهران
تنشها میان ایران و آمریکا پس از تحولات چند روز اخیر همچنان پایدار و ادامهدار است. با وجود برقرار شدن نوعی آرامش کلی بر فضای منطقهای، به نظر میرسد فرازوفرودها در رویکرد دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در قبال تهران همچنان ادامه داشته باشد. بنا به گزارش الجزیره، رئیسجمهور آمریکا در مصاحبه روز سهشنبه ۲۰ ژانویه خود با شبکه «نیوزنیشن» بار دیگر فضا علیه ایران را متشنج کرد. وی در مورد تهدیدات ادعایی درباره ترور علیه خود توسط ایران، مدعی شد که اگر هرگونه اقدام علیه جان او صورت گیرد، مجوز «پاسخ کامل» را صادر کرده است. الجزیره در ادامه گزارش داد که از سوی دیگر، سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در مقالهای در روزنامه «والاستریتژورنال» با تاکید بر اینکه هرگونه حمله جدید علیه ایران با پاسخ قاطع روبهرو میشود، نوشت: «رویکرد آمریکا باید تغییر کند و با ایران بر اساس احترام متقابل رفتار کند.»
در همین رابطه، صنم وکیل، مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در اندیشکده چتمهاوس، با اشاره به فرازوفرود مواضع دونالد ترامپ درباره ایران عنوان کرد که رئیسجمهوری آمریکا در پی بازتعریف رابطه واشنگتن با تهران است و مسیر توافق را بهطور کامل از دستور کار کنار نگذاشته است. در نشستی درباره تحولات منطقه غرب آسیا در اندیشکده چتمهاوس، با توصیف رفتار پرهیاهو و غیرقابل پیشبینی ترامپ افزود، برای توصیف شخصیت او تعبیرهای مختلفی به کار میرود و شاید همان تعبیر معروف درباره او مصداق داشته باشد که «ترامپ همیشه عقب میکشد». وی در تشریح چرایی فروکش کردن فضای تنش، مجموعهای از عوامل را موثر دانست و گفت از یک سو، امکانات و داراییهای نظامی کافی در محل مستقر نبود و از سوی دیگر، ایران به گفته او بهصورت مستقیم و غیرمستقیم پیام داد که هر اقدام، پاسخ متقابل به دنبال خواهد داشت.
تحلیلگر چتمهاوس افزود: «عامل دیگر، نبودِ طرح روشن برای روز بعد بود و اینکه در صورت وارد شدن به یک مسیر پرهزینه، نه برای پیامدهای فوری و نه برای مرحله پس از آن، تصویر مشخصی وجود نداشت.» وکیل با اشاره به نقش فضای منطقهای در محاسبات واشنگتن گفت که در چنین شرایطی، هم نبود گزینه جایگزین قدرتمند در داخل ایران و هم رایزنیها و لابیگریهای برخی کشورهای منطقه، عقبنشینی را به انتخابی قابل توضیح تبدیل کرد. وی در عین حال تاکید کرد این عقبنشینی به معنای کنار گذاشتن پرونده ایران نیست و افزود: «ترامپ بهدنبال آن است که رابطه آمریکا و ایران را از نو بازتعریف کند و این هدف میتواند از مسیرهای مختلف دنبال شود که یکی از آنها، به گفته او، تلاش برای دستیابی به توافق بهعنوان یک گزینه است.»
ادامه تنشآفرینی
این در حالی است که به گفته مقامات آمریکایی، اگرچه ترامپ هفته گذشته از حمله به ایران عقبنشینی کرد، اما رئیسجمهوری آمریکا همچنان از دستیاران خود میخواهد که «گزینههای نظامی قاطع» را علیه ایران ارائه کنند. این در حالی است که آمریکا بهسرعت در حال اعزام تجهیزات نظامی به خاورمیانه و تقویت حضور خود در منطقه است.
بنا به گزارش وال استریت ژورنال و به گفته مقامات آمریکایی، ترامپ بارها از واژه «قاطع» استفاده کرده است تا توضیح دهد هر اقدام آمریکا چه اثری باید بر ایران بگذارد. همین امر دستیاران در پنتاگون و کاخ سفید را بر آن داشته است که مجموعهای از گزینهها، ازجمله آنهایی را که با هدف تغییر رژیم طراحی شدهاند اصلاح کنند. به گفته مقامات آمریکایی، دونالد ترامپ دستور حمله به ایران را صادر نکرده و روشن نیست در نهایت چه تصمیمی خواهد گرفت. از سوی دیگر، بنابر دادههای رهگیری پروازها و به گفته مقامات آمریکایی، جنگندههای «اف-۱۵ای» آمریکا روز یکشنبه در اردن به زمین نشستند. همچنین بنابر دادههای ردیابهای ترافیک دریایی، ناو هواپیمابر «یواساس آبراهام لینکلن» و گروه ضربتی آن که شامل ناوشکنها، جنگندههای اف-۳۵ و دیگر جنگندههاست، در حال حرکت از دریای جنوبی چین به سمت غرب و به سوی خلیج فارس مشاهده شدهاند.
قمار خطرناک در خاورمیانه
از سوی دیگر، العربی الجدید در گزارشی به تاریخ ۲۰ژانویه به آخرین تحولات در قبال خاورمیانه پرداخت و عنوان کرد که کشورهای همسایه ایران معتقدند که احتمال مداخله اسرائیل و آمریکا قماری خطرناک است که میتواند کل منطقه را به آتش بکشد و اثرات آن تا سالها ادامهدار باشد. این گزارش عنوان کرد که بسیاری از کشورها در غرب آسیا نگران پیامدهای مخرب هرگونه مداخله احتمالی آمریکا هستند، پیامدهایی که البته گستره وسیعی از مشکلات سیاسی و اقتصادی را در بر میگیرد.
همچنین، تا جایی که به کشورهای همسایه ایران در خاورمیانه مربوط میشود، وضعیت فعلی بهتر از هرگونه عدم اطمینان در آینده است و ایده واکنش ایران به حملات احتمالی آمریکا نگرانی فزایندهای را در میان این کشورها ایجاد کرده است. بنا به این گزارش، اکثریت سیاستگذاران در منطقه باور دارند که افزایش تنشها در مقطع فعلی اساسا عاقلانه نیست و راه را برای گزینههای بسیار خطرناکی هموار میکند. جاشوا لیدز، رئیس مرکز مطالعات خاورمیانه در دانشگاه اوکلاهاما، در گفتوگو با این رسانه عنوان کرد: «کسی در منطقه به دنبال آشوب بیشتر نیست، چراکه هرگونه اشتباه میتواند موجی از رنج و نفرت را به دنبال داشته باشد که تا دههها دست از سر خاورمیانه برندارد.»
العربی الجدید در ادامه افزود که عربستان یکی از کشورهایی است که از گستردهتر شدن موج آشوب بسیار نگران است، چراکه این امر بر امنیت منطقهای تاثیر جدی خواهد داشت و میتواند واکنش مناطق شیعه را در مناطق شرقی این پادشاهی به دنبال داشته باشد. این گزارش همچنین عنوان کرد: «آنچه در این معادلات نباید به آن بیتوجهی شود این بوده که کشورهای متحد آمریکا در منطقه بسیار نسبت به سیاست واشنگتن در قبال خاورمیانه بیمناک هستند. با آغاز دوره جدید حکمرانی ترامپ بر کاخ سفید، این نگرانی افزایش یافته و حال بسیاری به این فکر میکنند که چهبسا دولت جدید ایالات متحده رویکرد منسجمی در این زمینه در اختیار ندارد.»
نقشآفرینی عربستان
اندیشکده ایتالیایی «مطالعات سیاسی بینالملل» طی تحلیلی به نقش کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، بهویژه امارات و عربستان، در کنترل بحران در خاورمیانه پرداخت. این گزارش عنوان کرد که ریاض و ابوظبی، بهرغم اختلافها در پروندههایی چون یمن، بر سر اهمیت بازگشت آرامش به پرونده ایران با یکدیگر همسخن هستند. این گزارش افزود: «قطر، عمان و بهویژه عربستان سعودی تلاش بسیاری انجام دادند تا وضعیت در منطقه از کنترل خارج نشود و آمریکا و اسرائیل دست به اقدامی نزنند که همگان از آن پشیمان شوند.»
این اندیشکده ایتالیایی در ادامه عنوان کرد: «در همین رابطه، امارات نیز به رغم اختلافها با عربستان به دیپلماسی تلفنی کشورهای عرب منطقه پیوست و از طریق کانالهای خود به آرامتر شدن وضعیت کمک کرد تا مانع از شعلهور شدن مجدد آتش درگیریها شود.» بنا به این گزارش، ریاض و ابوظبی چیزهای زیادی دارند که در این زمینه از دست بدهند. بیثباتی در خاورمیانه بیش از هرچیز به ضرر منافع اقتصادی و امنیتی این کشورها خواهد بود. همچنین، با توجه به هشدار ایران مبنی بر واکنش سخت به هرگونه اقدام بیثباتکننده از سوی آمریکا، بسیاری به یاد حمله ایران به پایگاه العدید در ماه ژوئن افتاده و ترجیح میدهند این سناریو بار دیگر تکرار نشود.
همچنین از یاد نباید برد که عربستان هیچ تضمین امنیتی مشخصی از جانب کاخ سفید در زمینه ایده تنشزایی از سوی تلآویو دریافت نکرده است و همین امر سبب شده که محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی، توجه ویژهای به این نکته داشته باشد که در صورت فعالسازی مجدد درگیریها، کشورش بسیار آسیبپذیر خواهد بود. به همین خاطر، ریاض تلاش دارد به همراه متحدان منطقهای خود، طرفین درگیر را بار دیگر به مسیر دیپلماسی و مذاکره بازگرداند.
امانوئل کانت در رساله «صلح پایدار» به بررسی مسیرهای ممکن برای دستیابی به آرامش پایدار میان ملتها میپردازد. بهرغم آنکه این اثر به سال ۱۷۹۵ منتشر شد، اما معاصر بودن و همزمانی آن با وضعیت فعلی چهبسا بیش از هر زمان دیگری حس میشود. در میانه تنشها و اختلافات فعلی، چهبسا تاکید کانت بر اهمیت حل مشکلات از طریق دیپلماسی یگانه گزینه منطقی موجود باشد، چراکه هرگونه اشتباه یا محاسبه غلط چهبسا دومینویی از آشوب را در پی داشته باشد.
