نقش بورس انرژی در حل چالشهای ناشی از ناترازی در کشور بررسی شد
عبور از ناترازی انرژی
ناترازی انرژی در ایران، بهویژه در بخشهای برق و گاز در سالهای اخیر به یکی از چالشهای اصلی اقتصاد کشور تبدیل شده است. این ناترازی نهتنها مصرف خانگی را تحتتاثیر قرار داده، بلکه صنایع را با قطعیهای مکرر، کاهش ظرفیت تولید و خسارتهای سنگین روبهرو کرده است. کارشناسان معتقدند ادامه این وضعیت میتواند رشد صنعتی، اشتغال و صادرات را بهشدت تهدید کند. ناترازی انرژی مستقیما بر تولید صنعتی تاثیر گذاشته و منجر به افت قابلتوجه در بخشهای کلیدی شده است. صنایع مرتبط با فولاد، سیمان و پتروشیمی از قربانیهای اصلی ناترازی انرژی در ایران هستند که سالانه بخشی از ظرفیت تولید خود را به دلیل ناترازی انرژی از دست میدهند.
در زمستان اولویت تامین گاز خانگی باعث قطع یا محدودیت گاز صنایع بزرگ میشود و همینطور در تابستان، ناترازی برق خاموشیهای گسترده ایجاد میکند. ناترازی انرژی بر بازار سرمایه نیز اثر منفی گذاشته و شاخص صنایع انرژیبر مانند فلزات اساسی را کاهش داده است. افت تولید در پتروشیمی، فولاد و سیمان سودآوری شرکتهای بورسی را پایین آورده و اعتماد سرمایهگذاران را کاهش داده است.
چالشهای زیستمحیطی و اجتماعی
استفاده از سوختهای جایگزین مانند مازوت برای جبران کمبود گاز، آلودگی هوا را افزایش داده و شهرهای بزرگ را با بحران مواجه کرده است. همچنین، کاهش تولید صنعتی میتواند به بیکاری و مشکلات اجتماعی منجر شود. ناترازی انرژی ساختاری است و ریشه در کمبود سرمایهگذاری، فرسودگی زیرساختها و سیاستهای قیمتی دارد. صنایع ایران که موتور محرک اقتصاد هستند، بیشترین آسیب را دیدهاند. کارشناسان تاکید دارند که بدون اصلاحات اساسی مانند افزایش سرمایهگذاری در تجدیدپذیرها، بهینهسازی مصرف و جذب سرمایه خصوصی، این چالش ادامه خواهد یافت و رشد صنعتی را تهدید میکند. دولت نیز با برنامههایی مانند توسعه نیروگاههای خورشیدی و تامین سوخت تلاش میکند، اما نیاز به اقدامات سریعتر احساس میشود.
پتانسیلهای بورس انرژی
بورس انرژی ایران در سالهای اخیر ابزارهای نوینی برای بهینهسازی مصرف، جذب سرمایه خصوصی و ایفای نقشی پررنگ برای حل چالشهای مربوط به ناترازی انرژی در کشور معرفی کرده است. تابلوی سبز برق که برای معاملات مستقیم برق تجدیدپذیر راهاندازی شده، صنایع را از محدودیتهای مصرف معاف میکند. معاملات در این تابلو رشد چشمگیری داشته و ارزش آن به هزاران میلیارد تومان رسیده است.
این اقدام نهتنها خاموشیها را برای صنایع کاهش داده، بلکه سرمایهگذاری در انرژیهای پاک را تشویق کرده است. همچنین اخیرا تابلوی معاملات گواهی صرفهجویی برق راهاندازی شده که صنایع را به اجرای پروژههای بهینهسازی ترغیب میکند و صرفهجویی محققشده را در بورس معاملهپذیر میسازد.
بااینحال، سهم معاملات برق در بورس همچنان پایین است؛ تنها ۱ تا ۲درصد کل برق کشور در بورس معامله میشود و مابقی با قیمتهای دستوری خریداری میشود که این امر مانع کشف قیمت واقعی و جذب سرمایه خصوصی شده است.
کارشناسان و مدیران بورس انرژی تاکید دارند که با اصلاح سازوکارها، این بورس میتواند محور اصلی حل ناترازی شود. افزایش سهم معاملات برق و گاز، گسترش ابزارهای مشتقه و انتشار گواهی کربن، جذب سرمایه خصوصی برای ساخت نیروگاههای تجدیدپذیر از طریق قراردادهای بلندمدت و تابلوی سبز و همچنین افزایش بهرهوری با تنظیم بازار از طریق مکانیسمهای شفاف از جمله اقداماتی است که میتواند به افزایش نقش بورس انرژی در مدیریت ناترازیها کمک کند.
درسهایی از جهان برای ایران
بورسهای انرژی در کشورهای پیشرفته نقش کلیدی در مدیریت کمبودها و انتقال به انرژی پاک ایفا کردهاند. در اروپا و پس از بحران انرژی ۲۰۲۲ که در نتیجه جنگ روسیه و اوکراین به وجود آمد، بازارهای رقابتی برق که کشف قیمت واقعی در آنها صورت میگیرد، با سرمایهگذاری در تجدیدپذیرها و ابزارهای مالی، کمبودها را مدیریت کردند. در ایالات متحده نیز بورس کالای شیکاگو با معاملات مشتقه که ریسک کمبود عرضه را پوشش میدهد و سرمایهگذاری در ذخیرهسازی را تشویق میکند، نقش چشمگیری در بازار انرژی ایفا میکند.
همچنین پیش از آغاز دور دوم ریاستجمهوری ترامپ، مشوقهای مالی مانند قانون کاهش تورم انتقال به انرژی پاک را تسریع کرده است. در کشورهایی مانند استرالیا و هند هم معاملات گواهیهای تجدیدپذیر که سرمایه خصوصی را برای نیروگاههای خورشیدی و بادی جذب میکند، به حل چالشهای ناشی از ناترازی انرژی کمک کرده است. در ایران هم مدل تابلوی سبز فعلی مشابه تجارب اروپایی است و موفقیت آن نشان میدهد که با کاهش قیمتگذاری دستوری و گسترش بازار کربن، میتوان از این الگوها بهره برد.
بورس انرژی ایران پتانسیل تبدیل شدن به ابزار اصلی عبور از ناترازی را دارد، اما نیازمند سیاستگذاری قوی، اصلاح قیمتها و کاهش تصدیگری دولت است. با مشارکت بخش خصوصی و استفاده از تجارب جهانی، میتوان به پایداری انرژی و رشد اقتصادی دست یافت. کارشناسان امیدوارند در سالهای پیش رو، سهم بورس در معاملات انرژی به سطوح جهانی نزدیک شود و چالشهای ناشی از ناترازی در کشور کاهش یابد.
