قربانی تنش‌های منطقه‌ای
دنیای اقتصاد : صنعت اوره ایران در خردادماه ۱۴۰۴ زیر سایه سنگین تنش‌های منطقه‌ای، روزهای سختی را پشت سر گذاشت. این محصول استراتژیک که نقشی حیاتی در امنیت غذایی و کشاورزی جهان ایفا می‌کند، در خردادماه با کاهش تولید، افت فروش داخلی و سقوط صادرات مواجه شد؛ موضوعی که نه‌تنها بازار داخلی، بلکه بازار جهانی این کالای حیاتی را تحت‌تاثیر قرار داد.
بررسی‌ها نشان می‌دهد در خردادماه، چهار پتروشیمی اوره‌ساز بورسی کشور تنها ۵۱۱هزار و ۳۵۴تن اوره تولید کردند که نسبت به ماه قبل و مدت مشابه سال قبل، کاهش معناداری داشته است. این کاهش تولید مستقیما فروش داخلی را مختل کرد و به کمتر از ۱۶درصد خرداد سال گذشته رساند.
از سوی دیگر، صادرات اوره ایران نیز با افت ۴۶درصدی مواجه شد. کمبود عرضه جهانی به همراه افزایش قیمت ارز توافقی، باعث شد قیمت اوره ایران به طور میانگین به ۲۵میلیون و ۵۰۰هزار تومان در هر تن برسد. بازار جهانی همچنان نگران تکرار اختلال‌ها و ادامه روند صعودی قیمت‌ها است. تحلیلگران معتقدند در صورت ادامه درگیری‌ها و اختلال در تولید اوره خاورمیانه، قیمت جهانی این محصول به روند صعودی خود ادامه می‌دهد.
اوره به‌عنوان یکی از مهم‌ترین محصولات زنجیره ارزش پتروشیمی، جایگاه حیاتی در تامین امنیت غذایی و صنایع مختلف دارد. این ترکیب نیتروژن‌دار که عمدتا از گاز طبیعی یا خوراک‌های نفتی تولید می‌شود، با کاربردهای متنوع خود، همواره نقشی برجسته در بازارهای جهانی ایفا کرده است.
اوره، یک ترکیب آلی غنی از نیتروژن است و برای تولید آن طی فرآیندی، گاز طبیعی به آمونیاک و سپس به اوره به‌عنوان محصول نهایی تبدیل می‌شود. اتکای این زنجیره به گاز طبیعی، اوره را به یک محصول پایین‌دستی مهم در صنایع پتروشیمی بدل کرده است.
بررسی‌ها نشان می‌دهد حدود ۸۰ تا ۸۵درصد از تولید جهانی اوره به‌عنوان کود نیتروژنی در کشاورزی مصرف می‌شود. این ماده با آزادسازی تدریجی نیتروژن، به بهبود عملکرد محصولات زراعی همچون غلات، دانه‌های روغنی و سبزیجات کمک می‌کند.
علاوه بر کشاورزی، اوره در صنایع مختلف مانند تولید رزین‌های اوره فرمالدهید، داروسازی، لوازم آرایشی بهداشتی، مکمل‌های پروتئینی برای خوراک دام، ضدیخ‌ها و برخی مواد ضدعفونی‌کننده نیز استفاده می‌شود. در این میان این پرسش مطرح است که کدام کشورها بازیگران اصلی صنعت اوره محسوب می‌شوند؟
هند با تاسیس شرکت‌هایی نظیر «IFFCO» (با تولید چهار‌میلیون و ۶۸۰هزار تن)، «NFL» (با تولید سه‌میلیون و ۸۰۰هزار تن) و «چامبال» (با تولید سه‌میلیون و ۳۵۰هزار تن) در صدر تولیدکنندگان اوره قرار دارد. چین نیز با اتکا به منابع زغال‌سنگ (۷۷درصد) و گاز (۲۳درصد) سهم بزرگی در تولید جهانی دارد، هرچند سیاست‌های زیست‌محیطی سختگیرانه این کشور، محدودیت‌هایی بر عرضه تحمیل کرده است.
همچنین ایران با تولید سالانه ۶میلیون و ۷۰۰هزار تن اوره و ظرفیت اسمی هشت‌میلیون و ۷۰۰هزار تنی، یکی از تولیدکنندگان مهم این محصول در جهان به‌شمار می‌آید. در کنار این کشورها، روسیه، اندونزی، مالزی، بحرین، پاکستان، عربستان و آمریکا نیز در مجموع ۳۴درصد از تولید جهانی اوره را به خود اختصاص داده‌اند.
اختلال در عرضه خاورمیانه
با تشدید درگیری‌ها در خاورمیانه و شروع تهاجم رژیم صهیونیستی به ایران، نگرانی‌ها درباره اختلال در زنجیره تامین اوره، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین کودهای نیتروژنی دنیا به اوج خود رسیده بود. بررسی بازار جهانی اوره نشان می‌دهد، تقریبا نیمی از صادرات این محصول از تاسیسات تولیدی مستقر در سواحل خلیج فارس تامین می‌شود. با این حال توقف تولید در کشورهای مصر و ایران به دلیل تنش‌های خاورمیانه، زنگ خطر کمبود عرضه اوره را به صدا درآورده بود که اکنون با کاهش تنش‌ها و از سرگیری واردات گاز مصر این نگرانی برطرف شده است.
به گفته کریس لاوسون، رئیس بخش تحلیل بازار کودهای شیمیایی در موسسه «سی‌آر‌یو»، مصر و ایران در سال گذشته به تنهایی حدود ۲۰درصد از تجارت جهانی اوره را در اختیار داشتند و با کاهش تولید این دو کشور در دوران جنگ ایران و اسرائیل، بازار جهانی در این بازه زمانی با شوکی جدی مواجه شده بود.
براساس داده‌های «گرین مارکتس»، قیمت نقدی اوره در بازار خلیج مکزیک آمریکا به‌عنوان شاخص جهانی، در مقطعی از جنگ حدود ۱۶درصد رشد کرد. همزمان، قیمت اوره در بازار خاورمیانه نیز افزایشی ۱۱درصدی را ثبت کرد که نشان‌دهنده تاثیر گسترده بحران بود.
در آن دوره، تولیدکنندگان کود در مصر از تاریخ ۱۳ژوئن به دلیل توقف صادرات گاز طبیعی از میادین بزرگ، فعالیت‌های خود را متوقف کردند. منابع آگاه اعلام کرده بودند که تنش در خاورمیانه، از سرگیری جریان گاز به کارخانه‌های مصری را حداقل به مدت یک هفته به تعویق انداخت. ایران نیز با توقف کامل فعالیت‌های هفت واحد تولید آمونیاک و اوره خود، عملا از چرخه صادرات این محصول خارج شد.
این تصمیم که در واکنش به تحولات امنیتی گرفته شد، فشار مضاعفی به بازار جهانی وارد کرد. در آن مقطع، هندوستان موفق به تامین سفارش‌های خود نشد و اروپا نیز از بازار عقب‌نشینی کرد. واردکنندگانی همچون برزیل و ترکیه که بخشی از نیاز خود را از ایران تامین می‌کردند، در تامین اوره با مشکل مواجه شدند و ناچار به تغییر منابع خرید خود شدند.
با توجه به سهم بالای منطقه خاورمیانه در صادرات اوره، این بحران تبعات جدی بر بازار جهانی غذا و کشاورزی گذاشت و نگرانی‌ها درباره افزایش هزینه تولید محصولات کشاورزی و تهدید امنیت غذایی را در سطح جهانی تشدید کرد.
تحلیلگران بر این باورند که در صورت افزایش تنش‌ها و توقف تولید اوره در خاورمیانه، قیمت جهانی این محصول مجدد وارد فاز صعودی می‌شود.
صنعت اوره در خرداد ۱۴۰۴
تولید و فروش اوره در ایران در دوران تهاجم رژیم صهیونیستی، با مشکلاتی روبه‌رو بوده؛ این موضوع در گزارش کدال پتروشیمی‌های ایرانی تولیدکننده اوره نیز به خوبی نمایان است. بررسی گزارش فعالیت ماهانه چهار پتروشیمی تولیدکننده بورسی ایران در خردادماه ۱۴۰۴ و مقایسه آن با اردیبهشت و خرداد سال گذشته خبر از افت تولید و صادرات این محصول می‌دهد.
لازم به ذکر است حتی برخی از پتروشیمی‌های اوره‌ساز در دوران جنگ دست به توقف تولید فازهای اوره زدند و همین موضوع میزان کل تولید صنعت را کاهش داد. به صورتی که حجم کل تولیدی اوره در چهار پتروشیمی بورسی در خردادماه امسال به ۵۱۱هزار و ۳۵۴ تن رسید که نسبت به ماه گذشته (اردیبهشت ۱۴۰۴) و خرداد سال ۱۴۰۳ حدود ۹درصد کاهش داشته است.
این روند وضعیت فروش اوره را مخصوصا در داخل کشور دچار اختلال کرد؛ به طوری که پردرآمدترین پتروشیمی اوره‌ساز بورسی در خردادماه تنها ۸۶۹تن اوره در داخل کشور به فروش رساند. این در حالی است که تناژ فروش داخلی این اوره‌ساز در خرداد سال گذشته حدود ۱۹هزار تن بوده است.
در کل صنعت نیز این روند به خوبی نمایان است، زیرا چهار پتروشیمی بورسی تولیدکننده اوره در مجموع ۹هزار و ۳۹۵ تن اوره را در داخل کشور به فروش رساندند که نسبت به خرداد سال ۱۴۰۳ حدود ۸۴درصد افت کرده است. در بخش صادرات نیز ارقام فروش منفی بود؛ به این شرح که حجم کل صادرات اوره چهار پتروشیمی بورسی در خردادماه به ۲۴۹هزار و ۹۱۱تن رسید که در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته کاهش ۴۶درصدی داشته است.
این روند فروش کل اوره کشور را پایین آورد، زیرا بررسی گزارش فعالیت ماهانه چهار پتروشیمی تولیدکننده اوره در بورس حکایت از آن دارد که میزان کل فروش اوره در این ماه رقم ۲۵۹هزار و ۳۰۶تن را ثبت کرد. این رقم نسبت به خردادماه سال ۱۴۰۳ حتی از نصف نیز کمتر شده است.
درآمد صنعت اوره از فروش داخل کشور ۲۲۳میلیارد تومان بوده که افت ۶۵درصدی نسبت به خرداد پارسال داشته است. همچنین این صنعت از صادرات اوره ۶هزار و ۳۸۸میلیارد تومان درآمد داشته و حدود ۱۴درصد نسبت به خرداد پارسال افزایش یافته که ناشی از افزایش قیمت دلار توافقی است. همچنین درآمد صنعت از فروش اوره در این ماه ۶ هزار و ۶۱۱میلیارد تومان بوده که افت شدیدی نسبت به اردیبهشت ماه داشته است.
لازم به ذکر است پتروشیمی‌های بورسی صنعت اوره این محصول را در خردادماه سال جاری به طور میانگین با قیمت ۲۵میلیون و ۵۰۰ هزار تومان به ازای هر تن به فروش رسانده‌اند که در مقایسه با سال گذشته رشد قابل‌توجهی تحت‌تاثیر قیمت جهانی و ارز توافقی داشته است.
افزایش تنش‌ها در منطقه خاورمیانه با ایجاد اختلال در عرضه منطقه‌ای، بازار جهانی اوره را ملتهب کرد. بازاری که سهم بالای خاورمیانه در صادرات آن، به نقطه‌ضعف استراتژیک تبدیل شده است. این التهاب به سرعت به داخل کشور نیز سرایت کرد و افت همزمان تولید، فروش داخلی و صادرات را به‌دنبال داشت. پایداری صنعت اوره، اکنون بیش از هر زمان دیگری در گرو ثبات ژئوپلیتیکی و تضمین امنیت انرژی است.
