نمونه موفق حذف قیمت دستوری
دنیای اقتصاد - عباس بیات : در چند دهه اخیر همواره سیاست غلط قیمت‌گذاری دستوری بر اقتصاد ایران حاکم بوده است. با اینکه تاثیر منفی این سیاست اشتباه بر اقتصاد ایران مشهود است، همچنان سیاستمداران بر اجرای این امر اصرار دارند. آزادسازی قیمت روغن‌‌‌های خوراکی که طی سال ۱۴۰۱ به ثبت رسید، نمونه کاملی از اثرات بلندمدت حذف قیمت دستوری است. در اوایل سال ۱۴۰۱ به‌یکباره نرخ محصولات روغن خوراکی آزاد شد. این موضوع موجب شد تا جهش بی‌سابقه‌‌‌ای در نرخ روغن‌‌‌های خوراکی رخ دهد. حالا که سه‌سال از حذف سایه قیمت‌گذاری دستوری از سر صنعت روغن خوراکی گذشته است، میتوان وضعیت فعلی این صنعت را به‌عنوان یک نمونه کامل و موفق حذف قیمت دستوری ارزیابی کرد.
با حذف نرخگذاری روغن‌‌‌های خوراکی، سرمایه‌گذاران مجاب به تولید این محصول یا افزودن به خطوط تولید شدند. همین موضوع عاملی شد تا عرضه در بلندمدت افزایش یابد؛ تا آنجا که طی سال ۱۴۰۳، هرچند مقادیر فروش شرکت‌های تولیدکننده روغن خوراکی با افزایش همراه شد، اما نرخ فروش این صنعت تنها یک‌درصد نسبت به ۱۴۰۲ صعود یافت. این به‌درستی نشان می‌دهد که هرچند در ابتدای امر حذف قیمت دستوری قدرت خرید مردم را کاهش داد، اما در بازه بلندمدت افزایش حجم تولید آن محصول می‌‌‌تواند قیمت محصول را حتی با کاهش همراه کند.
رکود تناژ تولیدی
اولین فاکتور مورد بررسی در شرکت‌های روغن خوراکی، مقادیر تولید است. تولیدات این صنعت تا سال ۱۴۰۰ افزایشی بود و از این سال روند کاهشی به خود گرفته است. اصلی‌‌‌ترین عاملی که موجب شد تا وضعیت تولیدات این گروه از بازار سهام رکودی شود، بحث آزادسازی نرخ فروش این صنعت است. از سال ۱۴۰۱ که نرخ فروش محصولات روغن خوراکی به یکباره آزاد شد، جهش بی‌سابقه‌‌‌ای در نرخ فروش محصولات این صنعت رقم خورد. این موضوع موجب شد تا تقاضا برای محصولات روغن خوراکی به دلیل کاهش قدرت خرید تضعیف شود و به‌دنبال آن تولیدات شرکت‌های روغن خوراکی نیز روند کاهشی به خود بگیرد. به‌رغم متوسط تولید ۷۹۰هزار تن روغن خوراکی سالانه توسط شرکت‌های بورسی این صنعت، در سه‌سال گذشته میزان تولیدات به ۷۵۰هزار تن تقلیل یافته است.
طی سال ۱۴۰۳ در مجموع ۷۵۸هزار تن روغن خوراکی به تولید رسید که در قیاس با متوسط سالانه ۴درصد کاهش را تجربه کرد. با این حال تولیدات سال ۱۴۰۳ روغن‌‌‌های خوراکی نسبت به سال ۱۴۰۲ با افزایش یک‌درصدی همراه شده است که می‌‌‌تواند نویدبخش توقف نزول مقادیر تولیدی این صنعت و چشم‌‌‌انداز رشد تولیدات طی سال‌های آینده باشد. در زمستان ۱۴۰۳ مجموعا ۱۹۳هزار تن روغن خوراکی توسط شرکت‌های تولیدی این صنعت به تولید رسید که در مقایسه با زمستان سال گذشته ۱۷درصد کاهش یافته است. طی سال ۱۴۰۳ بیشترین نزول ماهانه مقادیر تولید روغن‌‌‌های خوراکی طی اسفندماه رقم خورد و در این ماه تولیدات این صنعت با افت ۲۶درصدی نسبت به اسفند ۱۴۰۲ به میزان ۶۷هزار تن به ثبت رسید. در میان چهار شرکت تولیدکننده روغن‌‌‌های خوراکی، «غمارگ» با افت ۱۵درصدی تناژ تولید طی سال ۱۴۰۳، بیشترین میزان نزول در مقادیر تولید را در بین شرکت‌های تولیدکننده روغن‌‌‌های خوراکی تجربه کرده است.
شتاب افزایش فروش
ارزیابی تناژ فروش شرکت‌های تولیدکننده روغن خوراکی نشان می‌دهد که در سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ روند کاهشی مقادیر فروش متوقف شده و میزان فروش این صنعت با افزایش همراه شده است. میانگین تناژ فروش شرکت‌های تولیدی روغن خوراکی طی ۱۳سال اخیر به میزان یک‌میلیون و ۵۲هزار تن به ثبت رسیده و به‌طور متوسط هر سال ۸درصد به میزان فروش این گروه افزوده شده است. طی سال ۱۴۰۳ مجموع فروش روغن‌‌‌های خوراکی یک‌میلیون و ۲۵۰هزار تن به ثبت رسید که در مقایسه با سال ماقبل رشد ۱۱درصدی را تجربه کرده است.
همچنین مقایسه فروش این گروه با میانگین سالانه از جهش ۱۹درصدی در تناژ فروش روغن‌‌‌های خوراکی حکایت دارد. با این حال در مقیاس فصلی طی زمستان سال گذشته، همان‌طور که تولیدات شرکت‌های روغن خوراکی با نزول بالایی همراه شد، تناژ فروش این صنعت نیز در مسیر افت قرار گرفت. بر این اساس در زمستان ۱۴۰۳، مجموع فروش شرکت‌های روغن خوراکی بازار سرمایه با افت ۲۸درصدی به ۳۱۸هزار تن کاهش یافت. در بازه ماهانه ضعیف‌‌‌ترین عملکرد شرکت‌های روغن خوراکی بازار سهام مربوط به ماه اسفند بود که فروش این گروه بورسی با کاهش ۵۳درصدی همراه شد. در سال ۱۴۰۳، در میان چهار تولیدکننده روغن خوراکی بازار سهام، «غمارگ» بیشترین میزان نزول در تناژ فروش را تجربه کرد و مجموع فروش شرکت مذکور با افت ۱۱درصدی به ۷۶هزار تن تقلیل یافت.
طعم خوش قیمت‌گذاری رقابتی
در سال ۱۴۰۱، نرخگذاری روغن‌‌‌های خوراکی آزاد شد. این موضوع سبب شد تا وضعیت سودآوری شرکت‌های تولیدکننده این صنعت دگرگون شود. آزادسازی قیمت‌ها هرچند در ابتدا فشار زیادی بر مصرف‌کننده وارد کرد، اما طی بلندمدت رقابت تولیدکنندگان موجب شد تا عرضه افزایش یابد و به‌دنبال آن نرخ فروش این صنعت طی سال گذشته با کاهش همراه شد. در سال ۱۴۰۳ به‌طور متوسط یک‌درصد به نرخ فروش محصول اصلی شرکت‌های روغن خوراکی افزوده شد. در این مقیاس بیشترین میزان رشد نرخ فروش مربوط به شرکت «غمارگ» است. این شرکت روغن خوراکی حلب خود را با رشد ۷درصدی نسبت به سال ۱۴۰۲ به فروش رساند و با این اوصاف بالاترین رشد نرخ فروش در این گروه را از آن خود کرد. در مقیاس فصلی طی زمستان ۱۴۰۳، به‌طور متوسط ۲۶درصد به نرخ فروش محصول اصلی روغن‌‌‌های خوراکی در قیاس با زمستان ۱۴۰۲ افزوده شد. در این مقیاس نیز بیشترین رشد نرخ فروش مربوط به شرکت «غمارگ» است که روغن خوراکی حلب خود را با ۴۳درصد افزایش به فروش رساند.
در مقیاس نقطه به نقطه طی دوازدهمین ماه سال گذشته، به‌طور میانگین ۲۶درصد به نرخ فروش محصول اصلی شرکت‌های روغن خوراکی افزوده شد. در این بازه نیز «غمارگ» با افزایش ۳۷درصدی نرخ روغن حلب خود بالاترین میزان رشد نرخ را تجربه کرد.
کاهش شتاب درآمدی
ارزیابی وضعیت درآمدی شرکت‌های روغن خوراکی بازار سهام نشان می‌دهد که طی ۱۳سال اخیر به‌طور متوسط ۳۹درصد به مجموع درآمد این صنعت افزوده شده است. طی سال ۱۴۰۳ شتاب رشد درآمدی گروه روغن خوراکی بازار سهام کاهش زیادی را تجربه کرده است. در سال ۱۴۰۳ مجموع درآمد شرکت‌های روغن خوراکی به میزان ۴۷هزار میلیارد تومان به ثبت رسید که در قیاس با سال ماقبل تنها ۶درصد افزایش را تجربه کرده است که به معنای نزول ۳۳درصدی شتاب رشد درآمد روغن‌‌‌های خوراکی در قیاس با متوسط سالانه است.
اصلی‌‌‌ترین عامل نزول شتاب رشد درآمدی روغن‌‌‌های خوراکی، کاهش نرخ فروش این صنعت طی سال ۱۴۰۳ است. این مهم موجب شد تا به‌رغم افزایش مقادیر فروش روغن‌‌‌های خوراکی طی سال گذشته، افت نرخ فروش مانع از افزایش سطح درآمد شرکت‌های روغن خوراکی شود. در مقیاس فصلی، در زمستان ۱۴۰۳، درآمد فروش شرکت‌های روغن خوراکی با افت ۲درصدی نسبت به زمستان سال گذشته، به میزان ۱۳هزار و ۳۳۱میلیارد تومان به ثبت رسید. در مقیاس ماهانه همان‌طور که بیشترین میزان نزول مقادیر تولید و فروش این صنعت طی اسفند ۱۴۰۳ رقم خورد، از لحاظ فروش نیز درآمد شرکت‌های تولیدکننده روغن خوراکی بازار سرمایه با افت ۲۳درصدی نسبت به اسفند ۱۴۰۲ همراه شد. در سال ۱۴۰۳، بیشترین میزان نزول درآمد توسط شرکت «غمارگ» به ثبت رسید. مجموع درآمد این شرکت در سال گذشته با کاهش ۲۲درصدی به میزان ۲هزار و ۳۶۶میلیارد تومان به ثبت رسید.
نزول متغیرهای سودآوری
پس از حذف قیمت دستوری در حوزه محصولات روغن خوراکی، وضعیت سودآوری این صنعت بهبود چشم‌گیری را تجربه کرد. البته این موضوع در سال گذشته به دلیل کاهش نرخ فروش این صنعت به وقوع نپیوست و متوسط حاشیه سود روغن‌‌‌های خوراکی با افت همراه شد.
در مقیاس سالانه متوسط حاشیه سود تولیدکنندگان بورسی روغن‌‌‌های خوراکی به میزان ۱۲درصد به ثبت رسید. طی سال ۱۴۰۲ متوسط حاشیه سود شرکت‌های روغن خوراکی به‌‌‌میزان ۱۰درصد به ثبت رسید که در مقایسه با متوسط سالانه با ۲درصد نزول همراه شد. در بازه فصلی طی سه فصل ابتدایی سال ۱۴۰۳، نزول سودآوری در شرکت‌های تولیدکننده روغن خوراکی به وقوع پیوست. براساس آخرین گزارش فصلی ارائه‌شده توسط شرکت‌های روغن خوراکی، حاشیه سود این گروه از بازار سهام در پاییز ۱۴۰۳ به میزان منفی ۲درصد به ثبت رسید که در مقایسه با متوسط فصلی با کاهش ۱۱واحددرصدی همراه شد. در میان چهار تولیدکننده بورسی روغن خوراکی، شرکت «غکورش» بالاترین میزان سودآوری را بر اساس آخرین گزارش فصلی و سالانه ارائه شده تجربه کرده است.
