واردات سینوسی کشاورزی
دنیای اقتصاد -گروه بازرگانی : تجارت خارجی محصولات کشاورزی یکی از ارکان اساسی در اقتصاد بدون‌نفت ایران به‌شمار می‌رود. بخش کشاورزی ایران با داشتن خصیصه‌هایی مانند بهره‌مندی از وضعیت جغرافیایی مناسب و نیروی کار ارزان، امکان تولید و صادرات محصولات در فصول مختلف سال‌را دارد. سیاستگذاران این بخش باید سیاست‌های راهبردی خود را در چارچوب ملاحظات آمایش سرزمینی و الگوی کشت مناسب به سمت افزایش صادرات محصولات کشاورزی و کاهش واردات این محصولات سوق دهند تا اهدافی نظیر خودکفایی، امنیت غذایی و تسلط بر بازارهای جهانی امکان‌پذیر شود.
در حال‌حاضر حجم صادرات محصولات کشاورزی و به‌خصوص محصولات استراتژیک، در مقایسه با واردات کشور بسیار اندک بوده و عمده کالاهای اساسی کشاورزی، از سایر کشورها تهیه می‌شود. به دلیل اهمیت واردات محصولات مهم کشاورزی در امنیت غذایی شهروندان ایرانی، معاونت بررسی‌های اقتصادی اتاق تهران، در یک گزارش پژوهشی، روند واردات این محصولات را در ۱۰سال گذشته مورد بررسی قرار داده‌است. بر اساس این گزارش، واردات محصولات اساسی کشاورزی در سال‌های گذشته نوسان زیادی داشته‌است و عمده محصولات بارها رشد یا افت ۵۰ تا ۱۰۰درصدی واردات در دو سال‌متوالی را تجربه کرده‌‌‌‌‌‌‌اند.
روند واردات گندم
گندم به‌عنوان ماده‌اصلی غذایی و یکی از محصولات عمده کشاورزی، اهمیت فراوانی در سیاستگذاری‌ها، رویکردها و مواضع دولت و همچنین کارگزاران بخش کشاورزی دارد. این محصول به‌عنوان یکی از اساسی‌ترین تامین‌کننده‌های کالری مصرفی مردم در دنیا، نقش مهمی در بازارهای جهانی داشته و امنیت غذایی کشورهای واردکننده را فراهم می‌کنند. اقتصاد کشور در زمینه کالاهای اساسی مانند غلات به‌شدت به واردات وابسته است و بخش قابل‌توجهی از مصرف داخلی آن از طریق واردات تامین می‌شود. همزمان با تشدید تحریم‌ها و فشارهای بین‌المللی در سال‌های ابتدایی دهه۹۰ میزان واردات گندم افزایش چشمگیری داشته‌است؛ این موضوع به دلیل تامین ذخایر احتیاطی گندم کشور صورت گرفته‌است.
در سال۱۳۹۶ به دلیل تولید مساعد گندم در کشور، میزان واردات کاهش و به ۷۳.۹هزار تن رسید و با ادامه روند صعودی تولید گندم کشور در سال۱۳۹۷ نیز واردات بسیار ناچیز بوده و کل واردات گندم صورت‌گرفته در این سال برابر ۳۶۰تن بوده‌است. در سال۱۳۹۸ به‌رغم تولید کافی گندم، میزان واردات افزایش‌یافت و به ۵۴۸.۶هزار تن رسید. برای توضیح این امر می‌توان گفت که بر اساس آمار وزارت جهادکشاورزی، در سال۱۳۹۸ حدود ۱۳.۷میلیون تن گندم تولید شد؛ اما دولت تا پایان آذرماه توانست ۷.۷میلیون‌تن گندم را از کشاورزان خریداری کند؛ بنابراین برای جبران کسری ذخایر خود اقدام به واردات این محصول کرد. از سال۱۳۹۸ تا ۱۴۰۱ میزان واردات گندم به‌طور متوسط ۱۰۱درصد افزایش داشته‌است. در سال۱۴۰۱ حدود ۴.۵میلیون تن گندم واردشده که نسبت به سال۱۴۰۰ حدود ۳۶.۸درصد کاهش داشته‌است. بر اساس آمار گمرک در سال۱۴۰۱، روسیه بزرگ‌ترین شریک تجاری ایران در واردات گندم بوده که سهمی معادل ۳۵.۵درصد از کل واردات گندم از مبدا این کشور بوده‌است. پس از روسیه، آلمان با سهمی معادل ۱۹.۷درصدی از عمده مبادی وارداتی گندم است. در بازه زمانی مورد بررسی بیشترین میزان گندم واردشده از حیث وزنی مربوط به سال۱۳۹۳ و کمترین میزان گندم واردشده مربوط به سال۱۳۹۷ بوده‌است. بررسی آمارهای رسمی نشان می‌دهد به‌رغم وجود مزیت نسبی در تولید گندم، ایران یکی از بزرگ‌ترین واردکنندگان این کالای اساسی است. بر اساس آمار مرکز تجارت بین‌المللی، ایران در سال۲۰۲۲، یازدهمین کشور عمده واردکننده گندم در جهان بوده‌است.
به رغم تلاش‌های صورت‌گرفته در راستای کاهش واردات گندم و خودکفایی در تولید این محصول، سیاست‌های حمایتی به‌درستی اعمال نشده و دستیابی به تولید و خودکفایی پایدار گندم، همچنان امری دور از دسترس محسوب می‌شود. نظر به اهمیت استراتژیک گندم در امنیت غذایی و نقش آن در معیشت بخش عظیمی از مردم، سیاستگذاران این حوزه باید از طریق حمایت‌ها و سیاست‌های راهبردی تلاش کنند تا بستر و شرایط لازم برای تقویت انگیزه تولید و ظهور مزیت‌های نسبی در راستای حصول خودکفایی و بیشینه‌سازی رفاه جامعه را فراهم کنند.
جو؛ رکن اصلی تولید پروتئین
تامین پروتئین کشور وابستگی زیادی به شرایط واردات نهاده‌های دامی دارد. جو از مهم‌ترین محصولات وارداتی گروه غلات و نهاده‌های دامی محسوب می‌شود. درمیان غلات، جو یکی از محصولاتی است که واردات آن سهم بالایی از حیث وزنی و ارزشی دارد. با توجه به اهمیت زیاد جو در تامین نهاده‌های تولید محصولات پروتئینی، آمارهای تجارت این محصول از اهمیت بالایی برخوردار است. واردات وزنی جو طی سال‌های ۱۳۹۱ تا ۱۴۰۱ روند ثابتی نداشته و نوسان زیادی را ثبت کرده‌است. طی سال‌های مذکور واردات این محصول به‌طور متوسط سالانه ۳.۶درصد رشد داشته و بیشترین میزان واردات مربوط به سال۱۳۹۸ با ۴میلیون تن و کمترین آن مربوط به سال۱۳۹۲ با ۶۶۶.۴هزار تن است. در سال۱۴۰۱، حدود ۲.۴میلیون تن جو وارد کشور شده که نسبت به سال۱۴۰۰، کاهش ۲۷.۸درصدی را نشان می‌دهد. در این سال‌بیش از ۷۰درصد واردات از سه کشور امارات‌متحده‌عربی، انگلستان و ترکیه صورت گرفته‌است و این سه کشور به ترتیب سهمی حدود ۳۵درصد، ۱۹ و ۱۷درصدی از مجموع واردات جو در سال۱۴۰۱ را به خود اختصاص داده‌اند. با توجه به اهداف توسعه‌ای که در بخش تولیدات دامی کشور دنبال شده، میزان نیاز به جو به‌عنوان خوراک‌دام طی بازه زمانی موردبررسی افزایش داشته و واردات آن از ۱.۷میلیون تن در سال۱۳۹۱ به ۲.۴میلیون تن در سال۱۴۰۱ رسیده‌است. همچنین به‌رغم اینکه میزان تولید این محصول در داخل افزایش یافته‌است، تراز تجاری آن طی بازه زمانی موردبررسی منفی بوده‌است.
نبرد بی‌پایان برنج هندی و ایرانی
در ایران با توجه به نوع ذائقه مردم، برنج به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین نیازهای روزانه کشور و به‌عنوان کالایی اساسی و ضروری در سبد مصرفی خانوارهای ایرانی محسوب می‌شود. از آنجا‌که این محصول جزو کالاهای اساسی کشور است، دولت مقدار مازاد مصرف داخلی را از طریق واردات تامین کرده و هرساله میزان قابل‌توجهی از درآمد کشور، صرف واردات برنج می‌شود. واردات برنج در سال‌های مورد ارزیابی روند ثابتی نداشته و به‌طور متوسط ۳.۳درصد رشد داشته‌است. بیشترین میزان واردات برنج از حیث وزنی در سال۱۳۹۲ به میزان بیش از ۱.۹میلیون تن و کمترین میزان واردات برنج مربوط به سال۱۳۹۴ به میزان۷۴۶.۲هزار تن بوده‌است. در سال۱۴۰۱، حدود ۱.۸میلیون تن واردات برنج انجام‌شده که نسبت به سال۱۴۰۰ بیش از ۱۰۰درصد رشد را نشان می‌دهد. در این سال‌بیش از ۹۰درصد واردات برنج از سه کشور هند، پاکستان و تایلند صورت‌گرفته که هرکدام به ترتیب سهمی حدود ۴۹.۹درصد، ۳۵.۳درصد و ۷.۱درصد از واردات کل برنج را به خود اختصاص داده‌اند. به‌طور کلی ایران واردکننده برنج است اما طی سال‌های گذشته میزان افزایش تولید برنج، ایران را به صادرکننده تبدیل‌کرده است.
واردات روبه‌رشد ذرت
ذرت، پس از گندم و برنج، سومین فرآورده مهم کشاورزی در جهان به‌شمار می‌رود. این محصول علاوه‌بر اینکه در تغذیه افراد نقش اساسی دارد، بخش چشمگیری از خوراک طیور را نیز فرآهم آورده و در تولید روغن‌های خوراکی اهمیت بسیار زیادی دارد. با توجه به افزایش جمعیت و نیاز روزافزون مردم به گوشت مرغ و تخم‌مرغ، واردات این محصول نقش عمده‌ای در ارائه سیاست‌های مهم در تامین نیاز داخلی دارد. واردات ذرت طی سال‌های ۱۳۹۱ تا ۱۴۰۱ سالانه حدود ۵درصد رشد داشته و بیشترین ذرت واردشده مربوط به سال۱۳۹۹ و حدود ۹.۹میلیون‌تن و کمترین ذرت واردشده مربوط به سال۱۳۹۲ و حدود ۴میلیون تن بوده‌است. عمده مبادی وارداتی این محصول در سال۱۴۰۱، امارات‌متحده‌عربی حدود ۶۳.۹درصد، انگلستان حدود ۱۲.۱درصد و ترکیه حدود ۸.۶درصد از کل واردات ایران سهم داشته‌اند. ایران به واردات ذرت دامی وابستگی بالایی داشته و درمیان غلات مورد بررسی، ذرت سهم قابل‌توجهی از واردات از حیث وزنی را دارد. ذرت نیز همانند جو در تعیین هزینه‌های تولید محصولات پروتئینی نقش اساسی دارد و به دلیل سهم بالای این محصول در هزینه تولید و قیمت تمام‌شده محصولات مذکور، بخش قابل‌توجهی از وزن واردات نهاده‌های کشاورزی را به خود اختصاص داده‌است. در نهایت باید گفت که اصولا کاهش یا افزایش واردات نشانه قدرت یا ضعف اقتصاد کشور نیست؛ در واقع آنچه باید مورد‌توجه قرار گیرد، تدوین استراتژی‌های میان‌مدت و بلندمدت در بخش کشاورزی است. کشور براساس وضعیت جغرافیایی باید به بخش‌های مختلفی تقسیم شود و با توجه به منابع آبی مناطق مختلف، الگوی کشت تعیین شود.
در این وضعیت ممکن است به دلایل امنیتی لازم باشد تا برخی کالاهایی که حتی از نظر اقتصادی به‌صرفه نیست تولیدشده و مازاد نیاز آن از دیگر کشورها وارد شود، بااین‌حال داشتن استراتژی کشاورزی مشخص لازمه این فرآیند است. نمودارهای ۱۰ساله نشان می‌دهد که اقتصاد کشاورزی ایران بارها میان دو استراتژی خودکفایی و وابستگی به واردات در نوسان بوده‌است، بنابراین لازم است سیاستگذاران بخش کشاورزی و دیگر نهادهای موثر، یک روند مشخص برای تامین امنیت غذایی شهروندان ایرانی را در دستور کار قرار دهند.
