دو سد محکم بر سر راه روغنهای خوراکی
عباس بیات/تحلیلگر بازار سرمایه
با توجه به سرانه بالای مصرف روغن خوراکی در کشور و نقش پررنگ این صنعت در سفره خانوار، همواره مباحث مربوط به تولید و عرضه روغنهای خوراکی مورد توجه دولت بوده است. آمارها نشان می‌دهد که ۲۰درصد از ارز ترجیحی کشور به واردات روغن خام موردنیاز برای شرکت‌های روغنی ایران تخصیص داده می‌شود. طی سال‌های اخیر، دو چالش اصلی این صنعت، بحث واردات روغن خام همراه با قیمت‌گذاری دستوری بوده است. در سال‌های اخیر قرار بر خوداتکایی در کاشت دانههای روغنی بود که با توجه به کمبود آب در کشور و تخصیص ارز ترجیحی طی سال ۹۷ این خوداتکایی به نتیجه نرسید. از آنجا که ارز ترجیحی طی این سال موجب شد تا تامین ماده‌‌‌اولیه با وجود تورم بالا از طریق واردات با هزینه کمتری صورت گیرد، در نتیجه کشت آن در داخل کشور صرفه اقتصادی نداشت. طی سال گذشته با حذف ارز ترجیحی و تخصیص ارز نیمایی وضعیت سودآوری این صنعت بهبود نسبی یافت. در سال‌جاری مجموع تولید و فروش روغنهای خوراکی به‌‌‌ترتیب ۲ و ۲۲درصد نسبت به هشت‌ماه سال قبل رشد داشته است؛ این در حالی است که در سال ۱۴۰۱ مقادیر تولید و فروش روغنهای خوراکی افت ۱۶ و ۴۰درصدی را تجربه کرد. اما امسال با رفع موانع ارزی وضعیت مقادیر تولید و فروش بهبود نسبی یافته است. اوج فروش این صنعت در ۱۲سال اخیر طی سال گذشته به وقوع پیوسته که درمجموع جهش ۱۶۶درصدی به ثبت رسیده است که عامل اصلی آن حذف ارز ترجیحی است.
در سال‌جاری وضعیت خوب فروش صنعت روغن خوراکی تکرار نشده و مجموع درآمد هشت‌ماهه روغنهای خوراکی تنها ۹درصد نسبت به هشت‌ماه سال قبل افزایش یافته است که عامل اصلی افت شتاب درآمد به ابلاغ کاهش دستوری نرخ فروش روغنهای نباتی توسط انجمن حمایت طی شهریورماه بازمی‌گردد که به‌طور متوسط ۱۰تا ۱۵درصد کاهش نرخ فروش محصولات این صنعت به ثبت رسید. سه حاشیه سود ناخالص، عملیاتی و خالص این صنعت در بازه سالانه طی سال‌های اخیر با ثبات همراه بوده، اما در بازه فصلی طی تابستان امسال به‌طور متوسط ۵درصد رشد سودآوری رقم خورده است.
دلایل عدم‌موفقیت در خودکفایی
حدود ۶۰درصد از کل ظرفیت اسمی تولید روغن خوراکی آفتابگردان، سویا و کلزا در استان‌های مرکزی، مازندران، تهران و گلستان قرار دارد. نیاز کشور به روغن خام، سالانه بیش از ۲میلیون تن است. به طور میانگین هر سال ۱۴۰هزار تن روغن، برابر با ۷درصد نیاز داخل، در کشور تولید و ۹۳درصد روغن خام و دانههای روغنی موردنیاز از طریق واردات تامین می‌شود. این موضوع روغن گیاهی را در گروه محصولات کشاورزی وابسته به واردات قرار می‌دهد. این در حالی است که در سال‌های قبل با ۱۶۰ تا ۱۸۰هزار تن تولید، نیاز به واردات حدود ۵درصد کمتر بود. کلزا، سویا، کنجد، آفتابگردان و گلرنگ دانههای روغنی هستند که در کشور کشت میشوند. خودکفایی ۵۰درصدی در تامین دانههای روغنی، با ارائه تسهیلات ارزان‌قیمت در قالب بسته‌های حمایتی از کشاورزان طی سه‌سال آینده، از مهم‌ترین سیاست‌های فعلی وزارت جهاد کشاورزی است. در حالی که در گذشته نیز طی برنامه‌ای ۱۰ساله قرار بود در سال ۱۴۰۴ میزان خودکفایی به ۷۰درصد برسد با کاهش روبه‌رو شد. یکی از دلایل ناکامی در خوداتکایی ۸۰درصدی دانههای روغن طی سال‌های اخیر، به بحث آب‌بر بودن دانههای روغنی و مساله دسترسی آب بازمی‌گردد. عامل دیگر آن اجرای ارز ۴هزار و ۲۰۰تومانی در ۲۱فروردین ۹۷ بود که به موضوع دانههای روغنی شوک وارد کرد، چرا که با وجود رشد تورم در داخل، واردات ارزان‌تر تمام می‌شد و این خود انگیزه را برای کشت دانههای روغنی کاهش داد.
دو چالش اصلی روغنهای خوراکی
یکی از چالش‌‌‌های فعلی صنعت روغن خوراکی، واردات مواداولیه است. قیمت تمام‌شده مواداولیه این صنعت تابع نرخ ارز است، بنابراین نوسان در بازار ارز بر سودآوری شرکت‌ها تاثیر مستقیم می‌‌‌گذارد. در حال حاضر دولت ارز مبادله‌‌‌ای را برای حمایت از شرکت‌های روغن خوراکی در نظر گرفته است، اما با توجه به کمبود ارز در کشور نمی‌‌‌توان انتظار داشت که ارز واردات روغن خام به‌موقع توسط دولت تامین شود. تاخیر در تامین ماده‌‌‌اولیه به ریسک کمبود در شرکت‌ها منجر شده و به دنبال آن موجب افت تولید در آنها می‌شود. از سوی دیگر شرایط تحریمی تامین مستقیم بخش عمده‌‌‌ای از مواداولیه از طریق فروشندگان خارجی را غیرممکن می‌کند و شرکت‌ها مجبور به تامین ماده اولیه از طریق تامین‌کنندگان داخلی با قیمتی بیش از قیمت خرید از منابع خارجی میشوند. از دیگر مواردی که می‌‌‌توان آن را نوعی ریسک برای روغنهای خوراکی قلمداد کرد، بحث قیمت‌گذاری محصولات این صنعت است. محصولات روغنی‌‌‌ها بر عهده سازمان حمایت و به‌طور دستوری است. با این حال نحوه قیممت‌‌‌گذاری متفاوت است. قیمت روغنهای سرخ‌‌‌کردنی و خوراکی را سازمان حمایت تعیین می‌کند، اما قیمت روغنهای کنجد، ذرت و زیتون متفاوت است و عرضه و تقاضا در نهایت موجب تعیین قیمت این محصولات می‌شود. قیمت دستوری همواره عاملی جهت ریسک تداوم سودآوری این صنعت قلمداد می‌شود.
صنعت ۲۵هزار میلیاردی بازار سهام
صنعت روغن خوراکی در بازار سهام شامل چهار شرکت با مجموع ارزش بازار بیش از ۲۵هزار میلیارد تومان است. بیشترین سهم از ارزش بازار صنعت روغن خوراکی به شرکت «غکورش» تعلق دارد که در حال حاضر با ارزشی نزدیک به ۱۴هزار و ۶۰۰میلیارد تومان توسط سرمایه‌گذاران در بازار مورد معامله قرار می‌گیرد. متوسط نسبت قیمت به سود هر سهم این صنعت هم‌‌‌اکنون در محدوده ۹.۸واحد است و پایین‌ترین میزان این نسبت به شرکت «غکورش» با ۵.۴واحد تعلق دارد. این امر به آن معناست که در صورت گرایش سرمایه‌گذاران به شرکت‌های روغن خوراکی می‌‌‌توان انتظار استقبال بیشتر از شرکت «غکورش» را داشت، چرا که نسبت به هم‌‌‌گروهی‌‌‌های خود از جذابیت قیمت بیشتری برخوردار است.
یکه‌‌‌تازی رشد مقداری تولید و فروش «غمارگ»
همان‌طور که عنوان شد بحث مواداولیه یکی از چالش‌‌‌های جدی برای این صنعت است و طی سال‌های اخیر موجب شده است تا تولیدات آنها با کاهش همراه شود. روند سالانه تولیدات روغن خوراکی نشان می‌دهد که به‌طور متوسط در هر سال تنها ۳درصد افزایش یافته و این رشد طی سال ۱۴۰۱ متوقف شده است. بر این اساس در سال گذشته مجموع تولیدات روغن خوراکی ۷۷۱هزار تن به ثبت رسید که در قیاس با سال ۱۴۰۰ افت ۱۶درصدی رقم خورده است. وضعیت نابسامان مقدار تولید روغنهای خوراکی در مقادیر فروش آنها نیز نمایان است. در بازه سالانه مجموع مقدار فروش این صنعت طی سال‌های ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱ به‌‌‌ترتیب با کاهش ۲۱ و ۴۰درصدی نسبت به سال ماقبل همراه بوده است.
طی سال‌جاری با رفع برخی موانع ارزی و ثبات در بازار ارز، وضعیت تولید این صنعت تا حدودی بهبود یافته است. بر این اساس طی هشت‌ماه امسال ۴۵۹هزار تن انواع روغن خوراکی تولید شده که در قیاس با مدت مشابه افزایش ۲درصدی به ثبت رسیده است. این رشد در مقادیر فروش نیز تکرار شده و طی سال‌جاری ۲۲درصد مقادیر فروش این صنعت نسبت به هشت‌ماه ابتدایی سال قبل رشد را تجربه کرده است. در مقیاس نقطه به نقطه طی آبان‌ماه مجموع مقدار تولید و فروش روغنهای خوراکی در قیاس با آبان سال قبل به‌‌‌ترتیب رشد ۳۰ و ۶۷درصدی را به ثبت رسانده است. طی هشتمین ماه از سال جاری شرکت «غمارگ» در قیاس با آبان سال گذشته با ثبت رشد مقداری تولید ۱۷۰درصد و فروش ۱۲۴درصدی یکه‌‌‌تاز جهش تولید و فروش شد و نسبت به هم‌‌‌گروهی‌‌‌های خود عملکرد بهتری را به ثبت رساند.
کاهش دستوری نرخ فروش روغن نباتی
مرجع نرخ‌‌‌گذاری روغنهای خوراکی به‌طور دستوری از طریق سازمان حمایت صورت می‌گیرد. البته قیمت برخی از محصولات همچون روغنهای کنجد، ذرت و زیتون از طریق عرضه‌وتقاضا و به‌طور آزاد تعیین می‌شود. بررسی محصول اصلی چهار شرکت روغن خوراکی نشان می‌دهد که طی هشت‌ماه امسال به‌طور متوسط ۴درصد رشد نرخ فروش رقم خورده است. در این بازه بیشترین میزان افزایش نرخ فروش به شرکت «غپونه» تعلق دارد که محصول روغن خود را با ۱۲درصد رشد نرخ نسبت به هشت‌ماه سال قبل به فروش رسانده است.
در جلسه‌‌‌ای که ۶شهریور سال‌جاری برگزار شد، قرار شد قیمت محصولات روغن نباتی با افت همراه شود. بر این اساس انجمن روغن نباتی ایران از افت ۱۰ تا ۱۵درصدی قیمت انواع روغن نباتی خبر داد. این موضوع به افت نرخ‌های فروش در گزارش‌های ماهانه روغنی‌‌‌ها منجر شد و در مقیاس نقطه به نقطه طی آبان امسال متوسط نرخ فروش محصول اصلی روغنهای خوراکی افت ۱۵درصدی را تجربه کرد. کاهش نرخ فروش در هشتمین ماه سال نسبت به میانگین سال‌جاری منفی ۹درصد بوده است.
شکست رکورد درآمدی با محرک ارز ترجیحی
ارزیابی روند درآمدی سالانه روغنهای خوراکی طی ۱۲سال گذشته نشان می‌دهد که به‌طور متوسط هر سال رشد ۴۴درصدی در فروش آنها به ثبت رسیده است. اوج درآمدی این صنعت طی سال ۱۴۰۱ رقم خورده که روغنهای خوراکی با ثبت فروش ۳۶هزار میلیارد تومان جهش بیش از ۱۶۰درصدی را در درآمد خود تجربه کرده‌‌‌اند. علت جهش یکباره درآمد این صنعت به حذف ارز ترجیحی آن طی سال گذشته بازمی‌گردد که به‌یکباره روغنهای خوراکی در بازار افزایش قیمت بالایی را تجربه کردند. با این حال طی سال‌جاری عملکرد خوب سال مالی گذشته در روغنهای خوراکی تکرار نشد و مجموع فروش این صنعت طی هشت‌ماه امسال ۲۶هزار و ۶۰۰میلیارد تومان به ثبت رسید که در قیاس با مدت مشابه تنها ۹درصد رشد یافته است. علت این موضوع به افت دستوری نرخ فروش محصولات روغن خوراکی طی شهریورماه بازمی‌گردد. در آبان مجموع فروش روغنهای خوراکی ۳هزار و ۸۸۰میلیارد تومان به ثبت رسید که در مقایسه با آبان سال قبل رشد ۱۹درصدی به ثبت رسیده است. سردمدار رشد درآمد فروش هم در مقیاس نقطه به نقطه و هم طی هشت‌ماه امسال شرکت «غمارگ» است که توانسته است طی سال‌جاری و آبان‌ماه درآمد خود را در مقایسه با مدت مشابه به‌‌‌ترتیب ۴۷ و ۱۴۰درصد افزایش دهد.
فوران سودآوری «غکورش»
یکی از عوامل تاثیرگذار بر سودآوری روغنهای خوراکی بحث بهای تمام‌شده است که عمده‌‌‌ترین قلم تشکیل‌دهنده آن مواد مستقیم است. از آنجا که تامین مواد مستقیم با نرخ ارز رابطه مستقیم دارد، سهم‌‌‌های روغن خوراکی تاثیر زیادی از رشد نرخ ارز می‌‌‌گیرند. طی سال گذشته حذف ارز ترجیحی و جابه‌جایی آن با ارز نیمایی توانست تا حدی سودآوری این صنعت را بهبود بخشد. البته هنوز سایه نرخ دستوری بر روغن مایع برقرار است و طی پاییز امسال با وجود تورم بالا، قیمت این محصولات از سوی ستاد حمایت ۱۰ تا ۱۵درصد افت را تجربه کرد.
نگاهی به حاشیه سود شرکت‌های روغن خوراکی نشان می‌دهد که از سال ۹۰ متوسط سه‌حاشیه سود ناخالص، عملیاتی و خالص این صنعت به‌‌‌ترتیب ۱۶، ۱۳ و ۹درصد به ثبت رسیده است. در بازه سالانه روند سودآوری روغنهای خوراکی همواره ثابت و در یک مدار مشخص بوده؛ به‌‌‌طوری که متوسط سه‌حاشیه سود آنها ۱۳درصد ثبت شده است. با این حال در بازه فصلی روند سودآوری روغنی‌‌‌ها به‌خصوص طی سال‌جاری با افزایش همراه شده است. سه حاشیه سود ناخالص، عملیاتی و خالص این صنعت طی تابستان امسال ۱۶درصد به ثبت رسیده که در قیاس با متوسط ۱۳فصل اخیر، رشد ۵درصدی را تجربه کرده است. بهترین عملکرد سودآوری به شرکت «غکورش» تعلق دارد که طی سال ۱۴۰۱ و تابستان امسال متوسط سه حاشیه سود ۱۶ و ۹درصدی را به ثبت رسانده است.
