جرجانی؛ پدر پزشکی نوین
۳۰ فروردین به مناسبت گرامی‌داشت طبیب و دانشمند ایرانی، سید اسماعیل جرجانی، بنیان‌گذار علم آزمایشگاه به‌عنوان روز علوم آزمایشگاهی تعیین شده است. سید اسماعیل جرجانی پزشک معروف ایرانی قرن پنجم و ششم هجری قمری پس از ابن‌سینا نخستین دانشمندی بود که در آثار خود همه مباحث علم طب را با تحقیقات مورد مطالعه قرار داد و کلیه مباحث پزشکی را در کتب خود جمع آوری و تدوین کرد. حکیم جرجانی، پایه گذار مکتب ایرانی در طب اسلامی بود. وی جزو اولین اطبای ایرانی بود که کتاب ارزشمند خود ذخیره خوارزمشاهی را به زبان فارسی تالیف کرد. این کتاب دایره المعارف پزشکی بزرگ به زبان فارسی به شمار می‌رود، بر این اساس حاصل شد که اسماعیل جرجانی موثرترین فرد در ترقی دوران تجدد طب ایرانی است. مهم‌ترین نقش جرجانی در تکوین دانش پزشکی درایران، گذشته از اهمیت او به‌عنوان پزشک، تالیف بزرگ‌ترین و کهن‌ترین آثار پزشکی به زبان فارسی‌است.
تا زمان جرجانی، منابع دانش پزشکی دوره اسلامی، چه ترجمه‌های آثار دانشمندان یونانی و چه آثار تالیفی پزشکانِ حتی ایرانی، عموما به زبان عربی بود. کتاب‌های پزشکی فارسی بسیار محدود و عموما هر یک از آنها نخستین اثر فارسی در موضوعات گوناگون پزشکی بودند. این آثار عبارتند از: هدایه المتعلمین (تالیف نیمه دوم سده چهارم ه.ق)، کهن‌ترین پزشکی‌نامه فارسی، نوشته ابوبکر ربیع‌بن احمد اَخَوینی بخاری، الابنیه‌عن‌الحقایق الادویه (تالیف سده چهارم‌ه.ق)، نوشته ابومنصور موفق‌بن علی هروی، دانشنامه حکیم مَیسَری (تالیف ۳۷۰ه.ق)، نورالعیون فی امراض‌العین و اسباب‌ها و علاجات‌ها (تالیف ۴۸۰ه.ق)، کهن‌ترین چشم پزشکی‌نامه فارسی، نوشته ابوروح محمدبن منصوربن ابوعبداللّه جرجانی مشهور به زرین‌دست و چند رساله کوتاه از ابن‌سینا، از جمله رسائل رگ‌شناسی و حفظ‌الصحه. در حالی که «ذخیره خوارزمشاهی» چه از نظر شمول دانش پزشکی و چه از نظر وسعت و دامنه مطالب، به تنهایی از مجموعه این آثار مهم‌تر و بزرگ‌تر است. یکی از مهم‌ترین و علمی‌ترین پژوهش‌های انجام شده در باره کتاب ذخیره خوارزمشاهی، بررسی بخش چشم پزشکی این کتاب است که توسط تی‌یری دو کروسل محقق و پزشک فرانسوی انجام داده است.
