تجدیدنظرطلبان علیه هژمونی آمریکا
دنیای اقتصاد: همکاری نظامی، اقتصادی و اطلاعاتی چهار قدرت تجدیدنظرطلب وارد مرحله تازهای شده است؛ ائتلافی غیررسمی که با هدف تضعیف رهبری جهانی آمریکا، دور زدن تحریمهای غرب و تغییر موازنه قدرت در اروپا، خاورمیانه و شرق آسیا، بیش از گذشته به یکدیگر وابسته شدهاند.
به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد؛ همکاری نظامی، اقتصادی و اطلاعاتی چهار قدرت تجدیدنظرطلب وارد مرحله تازهای شده است؛ ائتلافی غیررسمی که با هدف تضعیف رهبری جهانی آمریکا، دور زدن تحریمهای غرب و تغییر موازنه قدرت در اروپا، خاورمیانه و شرق آسیا، بیش از گذشته به یکدیگر وابسته شدهاند.
نشریه اکونومیست در گزارشی با عنوان «محور جدید، نظم جهانی را تهدید میکند» از تعمیق همکاریهای روسیه، چین، ایران و کره شمالی خبر داده و نوشته است که این چهار کشور با وجود تفاوت در اهداف و منافع راهبردی، در حال ایجاد شبکهای گسترده از همکاریهای نظامی، فناوری، اقتصادی و مالی هستند؛ شبکهای که میتواند موازنه قدرت جهانی را به زیان غرب تغییر دهد.
یکی از نمونههای روشن این همکاری را میتوان در پهپادهای جدید روسیه مشاهده کرد. پهپاد جتموتور «Geran-۴» حاصل ترکیبی از طراحی ایرانی، فناوری روسی و قطعات چینی است. این پهپاد در واقع نسخه تکاملیافته پهپاد شاهد-۱۳۶ ایران است که روسیه ابتدا نمونه بومی آن را با نام «Geran-۲» تولید کرد و سپس با بهرهگیری از فناوریهای جدید، توان عملیاتی آن را افزایش داد.
بررسی بقایای این پهپاد نشان داده است که بدنه آن در روسیه و بر اساس طراحی ایرانی ساخته شده، موتور جت آن با الگوبرداری از فناوری چین توسعه یافته و بخش قابل توجهی از سامانههای ارتباطی، دوربینها، آنتنهای ضدپارازیت و تجهیزات ناوبری آن ساخت چین هستند. حتی تراشههای غربی بهکاررفته در رایانه پروازی این پهپاد نیز عمدتا از مسیر چین و هنگکنگ به روسیه منتقل شدهاند.
اهمیت این همکاری تنها به تولید تسلیحات محدود نمیشود. به نوشته اکونومیست، شبکهای از تولیدکنندگان، شرکتهای واسطه، بانکها و خطوط کشتیرانی در حال شکلگیری است که امکان انتقال فناوری و تجهیزات نظامی را برای این چهار کشور فراهم میکند و در عین حال، اثرگذاری تحریمهای آمریکا و متحدانش را کاهش میدهد.
در این میان، کره شمالی نیز در ازای ارسال تسلیحات و اعزام حدود ۱۶ هزار نیروی نظامی برای کمک به روسیه در جنگ اوکراین، به فناوریهای پیشرفته پهپادی و تجربیات عملیاتی مسکو دسترسی پیدا کرده است. کارشناسان غربی معتقدند بخشی از دانش فنی بهکاررفته در پهپادهای روسی اکنون به پیونگیانگ منتقل شده است. از سوی دیگر، مهندسان ایرانی همچنان برای تبادل دانش فنی و تجربیات مرتبط با پهپادها به روسیه رفتوآمد دارند.
چین نیز از این همکاریها بهرهبرداری راهبردی میکند. پکن با اعزام افسران نظامی و متخصصان فنی به مراکز تولید پهپاد روسیه، در تلاش است تجربه عملیاتی مسکو را به دست آورد؛ تجربهای که میتواند در ارتقای توان نظامی چین، بهویژه در سناریوی احتمالی درگیری بر سر تایوان، مؤثر باشد. در مقابل، روسیه، ایران و کره شمالی نیز میتوانند از ظرفیتهای چین در حوزه هوش مصنوعی برای توسعه جنگ سایبری، عملیات اطلاعاتی و تسلیحات خودکار استفاده کنند.
اضلاع دیگر همکاری
همکاری این چهار کشور به حوزه پهپادها محدود نیست و برنامههای موشکی و هستهای نیز به یکی از محورهای اصلی تعامل آنها تبدیل شده است. به ادعای مقامهای غربی، روسیه در ازای دریافت تجهیزات صنعتی و قطعات پهپادی از چین، به توسعه سامانه هشدار موشکی و زیردریاییهای هستهای کمصداتر این کشور کمک کرده است. همزمان، همکاری روسیه و چین با کره شمالی، مسیر تبدیل این کشور به یک قدرت هستهای کامل را تسهیل کرده است.
در مورد ایران نیز اکونومیست مدعی است حمایتهای پنهان روسیه، چین و کره شمالی در عبور تهران از بحران درگیری نظامی با آمریکا و اسرائیل نقش داشته است. این نشریه همچنین به افزایش دقت موشکهای ایرانی اشاره میکند و احتمال میدهد دسترسی به اطلاعات ماهوارهای چین و استفاده از سامانه ناوبری ماهوارهای «بیدو» در بهبود توان هدفگیری موشکها مؤثر بوده باشد. اکونومیست همچنین به شواهدی درباره انتقال قطعات چینی به گروههای همپیمان ایران، از جمله حزبالله لبنان و انصارالله یمن، اشاره میکند.
پشتوانه دور زدن تحریمها
یکی از مهمترین عوامل تقویت این محور، گسترش پیوندهای اقتصادی و تجاری است. بر اساس گزارش اکونومیست، چین حدود ۹۰ درصد صادرات نفت ایران و نزدیک به نیمی از صادرات نفت روسیه را خریداری میکند. بخش قابل توجهی از این مبادلات با استفاده از یوان و از طریق ناوگان موسوم به «کشتیهای سایه» انجام میشود؛ ناوگانی که با استفاده از شرکتهای پوششی و ساختارهای پیچیده مالکیتی، امکان دور زدن تحریمهای غرب را فراهم میکند. همچنین سهم استفاده از یوان و روبل در تجارت روسیه و چین به بیش از ۹۵ درصد رسیده است؛ در حالی که این رقم پنج سال قبل حدود ۲۵ درصد بود. این روند نشاندهنده تلاش فزاینده این کشورها برای کاهش وابستگی به دلار و ایجاد سازوکارهای مالی جایگزین است.
ائتلافی واقعی یا همگرایی موقت؟
با وجود گسترش همکاریها، درباره ماهیت این مجموعه اختلافنظر وجود دارد. برخی مقامها و تحلیلگران غربی آن را یک ائتلاف نوظهور از قدرتهای تجدیدنظرطلب میدانند که هدف مشترکشان تضعیف نظم بینالمللی تحت رهبری آمریکاست. در مقابل، گروهی دیگر معتقدند این همکاریها بیشتر یک «محور مبتنی بر مصلحت» است و نباید آن را با پیمانهای دفاعی رسمی مانند ناتو یکسان دانست.
واقعیت آن است که چهار کشور هنوز پیمان دفاعی مشترک و الزامآوری ندارند و حتی در برخی مسائل، منافع متعارضی را دنبال میکنند. برای نمونه، چین از افزایش نفوذ روسیه در کره شمالی نگران است؛ زیرا تقویت توان هستهای پیونگیانگ میتواند به افزایش تنش در شرق آسیا و حتی حرکت ژاپن و کره جنوبی به سمت تسلیحات هستهای منجر شود.
در خاورمیانه نیز رویکرد پکن و مسکو کاملا یکسان نیست. چین به دنبال ثبات منطقه و حفظ امنیت مسیرهای انتقال انرژی است، در حالی که روسیه از افزایش تنشها و رشد قیمت نفت میتواند برای تقویت موقعیت خود در مذاکرات با آمریکا درباره اوکراین بهرهبرداری کند. با این حال، هر دو کشور در جلوگیری از فروپاشی ساختار سیاسی ایران و محدود کردن نفوذ آمریکا در منطقه منافع مشترکی دارند.
اکونومیست در پایان تاکید میکند که تقویت این محور اتیازمند مولفه های فراوانی است. در شرایط کنونی، همگرایی چهار کشور به اندازهای گسترش یافته که غرب با چالشی جدی در مهار آن مواجه است. به این ترتیب، آنچه در حال شکلگیری است، لزوما یک اتحاد نظامی رسمی نیست، بلکه شبکهای چندلایه از همکاریهای راهبردی است که با وجود رقابتها و اختلافات داخلی، در یک هدف کلان اشتراک دارند: به چالش کشیدن نظم بینالمللی تحت رهبری آمریکا و افزایش قدرت چانهزنی در برابر غرب./


