هر آنچه باید درباره ویروس خبرساز این روزها بدانید؛
«هانتاویروس» چیست؟
گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد- نسیم بنایی: سازمان جهانی بهداشت در توضیحاتی به «هانتاویروس» پرداخته و نکاتی را درباره آن مطرح کرده است. این ویروس، بهتازگی در رسانهها خبرساز شده است.
چند نکته کلیدی:
·هانتاویروسها گروهی از ویروسها هستند که توسط جوندگان منتقل میشوند و میتوانند در انسان بیماری شدید ایجاد کنند.
·افراد معمولاً از طریق تماس با جوندگان آلوده یا ادرار، فضولات یا بزاق آنها به این ویروس مبتلا میشوند.
·عفونت با هانتاویروسها میتواند طیفی از بیماریها، از جمله بیماری شدید و مرگ، ایجاد کند.
·در قاره آمریکا، هانتاویروسها میتوانند موجب «سندرم قلبیریوی هانتاویروس» شوند؛ یک بیماری شدید تنفسی با نرخ مرگومیر تا ۵۰ درصد.
·ویروس آند (Andes virus) که در آمریکای جنوبی یافت میشود، تنها هانتاویروس شناختهشدهای است که انتقال محدود انسانبهانسان آن در میان افراد در تماس نزدیک مستند شده است.
·در اروپا و آسیا، هانتاویروسها باعث «تب خونریزیدهنده همراه با سندرم کلیوی» میشوند.
*مروری کلی
هانتاویروسها ویروسهای زئونوتیک (مشترک بین انسان و حیوان) هستند که بهطور طبیعی جوندگان را آلوده میکنند و گاهی به انسان منتقل میشوند. عفونت در انسان میتواند منجر به بیماری شدید و اغلب مرگ شود، اگرچه نوع بیماری بسته به نوع ویروس و منطقه جغرافیایی متفاوت است. در قاره آمریکا، عفونت میتواند منجر به سندرم قلبیریوی هانتاویروس (HCPS) شود؛ وضعیتی که بهسرعت پیشرفت میکند و ریهها و قلب را درگیر میسازد. در مقابل، در اروپا و آسیا، هانتاویروسها باعث تب خونریزیدهنده همراه با سندرم کلیوی (HFRS) میشوند که عمدتاً کلیهها و عروق خونی را تحت تأثیر قرار میدهد.
اگرچه درمان اختصاصی برای درمان بیماریهای ناشی از هانتاویروس وجود ندارد، مراقبت حمایتی زودهنگام پزشکی نقش کلیدی در افزایش شانس بقا دارد و بر پایش دقیق بالینی و مدیریت عوارض تنفسی، قلبی و کلیوی تمرکز دارد. پیشگیری عمدتاً وابسته به کاهش تماس انسان با جوندگان آلوده است.
*خانواده ویروسی و طبقهبندی
هانتاویروسها متعلق به خانواده Hantaviridae در راسته Bunyavirales هستند. هر هانتاویروس معمولاً با یک گونه خاص از جوندگانِ مخزن مرتبط است؛ گونهای که ویروس در آن عفونت طولانیمدت بدون ایجاد بیماری آشکار ایجاد میکند.
اگرچه گونههای متعددی از هانتاویروسها در سراسر جهان شناسایی شدهاند، تنها تعداد محدودی از آنها بهعنوان عامل بیماری در انسان شناخته میشوند.
هانتاویروسهای موجود در آمریکای شمالی، مرکزی و جنوبی عامل HCPS شناخته میشوند. ویروس آند بخشی از این خانواده است و انتقال محدود انسانبهانسان در تماسهای نزدیک و طولانیمدت، بهویژه در آرژانتین و شیلی، برای آن گزارش شده است.
هانتاویروسهای یافتشده در اروپا و آسیا عامل تب خونریزیدهنده همراه با سندرم کلیوی (HFRS) هستند. انتقال انسانبهانسان در این مناطق جهان مستند نشده است.
*بار بیماری
عفونتهای هانتاویروسی در سطح جهان نسبتاً نادر هستند، اما با نرخ مرگومیر کمتر از 1 درصد تا 15 درصد در آسیا و اروپا و تا 50 درصد در قاره آمریکا همراهاند. برآورد میشود سالانه بین 10 هزار تا بیش از 100 هزار مورد عفونت در سراسر جهان رخ دهد (۱، ۲، ۳)، که بیشترین بار بیماری در آسیا و اروپا مشاهده میشود.
در شرق آسیا، بهویژه چین و کره جنوبی، HFRS همچنان سالانه موجب هزاران مورد بیماری میشود، اگرچه میزان بروز آن در دهههای اخیر کاهش یافته است.
در اروپا، هر سال چندین هزار مورد گزارش میشود، عمدتاً در مناطق شمالی و مرکزی که ویروس Puumala در آن گردش دارد.
در قاره آمریکا، HCPS بسیار نادرتر است و سالانه صدها مورد در سراسر این قاره گزارش میشود. ایالات متحده آمریکا کمتر از ۱۰۰۰ مورد گزارش کرده است، در حالی که کشورهای آمریکای جنوبی مانند آرژانتین، برزیل، شیلی و پاراگوئه هر سال تعداد کمی مورد گزارش میکنند. با وجود شیوع کمتر، HCPS دارای نرخ مرگومیر بالایی است که معمولاً بین 20 درصد تا 40 درصد قرار دارد و آن را به یک نگرانی مهم بهداشت عمومی تبدیل میکند.
*انتقال
انتقال هانتاویروس به انسان از طریق تماس با ادرار، فضولات یا بزاق آلوده جوندگان مبتلا رخ میدهد. عفونت همچنین، اگرچه کمتر شایع است، میتواند از طریق گزش جوندگان هم ایجاد شود. فعالیتهایی که با تماس با جوندگان همراه هستند، مانند تمیز کردن فضاهای بسته یا کمتهویه، کشاورزی، کارهای جنگلداری و خوابیدن در محلهای آلوده به جوندگان، خطر مواجهه را افزایش میدهند.
تا امروز، انتقال انسانبهانسان تنها برای ویروس آند در قاره آمریکا مستند شده و همچنان نادر است. در صورت وقوع، انتقال بین افراد معمولاً با تماس نزدیک و طولانیمدت، بهویژه میان اعضای خانواده یا شرکای صمیمی، مرتبط بوده و احتمال آن در مراحل اولیه بیماری، زمانی که ویروس قابلیت انتقال بیشتری دارد، بیشتر است.
*علائم و تظاهرات بالینی
در انسان، علائم معمولاً بین یک تا هشت هفته پس از مواجهه ظاهر میشوند که بسته به نوع ویروس متفاوت است. این علائم معمولاً شامل تب، سردرد، درد عضلانی و علائم گوارشی مانند درد شکم، تهوع یا استفراغ هستند.
در HCPS، بیماری ممکن است بهسرعت به سرفه، تنگی نفس، تجمع مایع در ریهها و شوک پیشرفت کند.
در HFRS، مراحل بعدی ممکن است شامل افت فشار خون، اختلالات خونریزی و نارسایی کلیه باشد.
*تشخیص
تشخیص زودهنگام عفونت هانتاویروسی میتواند دشوار باشد، زیرا علائم اولیه آن با سایر بیماریهای تبدار یا تنفسی مانند آنفلوانزا، کووید-۱۹، پنومونی ویروسی، لپتوسپیروز، تب دنگی یا سپسیس مشترک است. بنابراین گرفتن شرححال دقیق از بیمار اهمیت زیادی دارد؛ بهویژه توجه به احتمال تماس با جوندگان، خطرات شغلی و محیطی، سابقه سفر و تماس با موارد شناختهشده در مناطقی که هانتاویروس در آنها وجود دارد.
تأیید آزمایشگاهی بر پایه آزمایشهای سرولوژیک برای شناسایی آنتیبادیهای اختصاصی IgM هانتاویروس یا افزایش تیتر IgG، و همچنین روشهای مولکولی مانند واکنش زنجیرهای پلیمراز با رونویسی معکوس (RT-PCR) در مرحله حاد بیماری انجام میشود؛ زمانی که RNA ویروس ممکن است در خون قابل شناسایی باشد.
نمونههای جمعآوریشده از بیماران یک خطر زیستی محسوب میشوند؛ آزمایش روی نمونههای غیرفعالنشده باید تحت حداکثر شرایط ایمنی زیستی انجام گیرد. همه نمونههای زیستی غیرفعالنشده هنگام انتقال داخلی و بینالمللی باید با استفاده از سیستم بستهبندی سهلایه بستهبندی شوند.
*درمان
هیچ درمان ضدویروسی اختصاصی یا واکسن دارای مجوز برای عفونت هانتاویروسی وجود ندارد. مراقبت درمانی بهصورت حمایتی انجام میشود و بر پایش دقیق بالینی و مدیریت عوارض تنفسی، قلبی و کلیوی تمرکز دارد. دسترسی زودهنگام به مراقبتهای ویژه، در صورت نیاز بالینی، نتایج درمان را بهبود میبخشد؛ بهویژه در بیماران مبتلا به سندرم قلبیریوی هانتاویروس.
*پیشگیری و کنترل
پیشگیری از عفونت هانتاویروسی عمدتاً به کاهش تماس انسان با جوندگان بستگی دارد. اقدامات مؤثر شامل موارد زیر است:
· تمیز نگه داشتن خانهها و محیطهای کاری
· بستن منافذی که امکان ورود جوندگان به ساختمانها را فراهم میکنند
· نگهداری ایمن مواد غذایی
· استفاده از روشهای ایمن پاکسازی در مناطق آلوده به جوندگان
· خودداری از جارو کردن خشک یا استفاده از جاروبرقی برای جمعآوری فضولات جوندگان
· مرطوب کردن مناطق آلوده پیش از تمیزکاری
· تقویت رعایت بهداشت دستها
در طول شیوع بیماری یا هنگام مشکوک بودن به موارد ابتلا، شناسایی و ایزولهسازی زودهنگام بیماران، پایش تماسهای نزدیک و اجرای اقدامات استاندارد پیشگیری از عفونت برای محدود کردن گسترش بیشتر بیماری اهمیت دارد.
*پیشگیری و کنترل عفونت در مراکز درمانی
شواهد موجود نشان میدهد که خطر انتقال هانتاویروس در مراکز درمانی، از جمله ویروس آند، در صورت اجرای مناسب اقدامات پیشگیری و کنترل عفونت بسیار پایین است. در محیطهای درمانی، اقدامات احتیاطی استاندارد باید برای همه بیماران رعایت شود؛ از جمله بهداشت دست، پاکسازی محیط و جابهجایی ایمن خون و مایعات بدن.
برای موارد مشکوک یا تأییدشده عفونت هانتاویروسی، توصیه میشود علاوه بر اقدامات احتیاطی استاندارد، اقدامات مبتنی بر راه انتقال بیماری هم در حین مراقبت اجرا شود. برای روشهایی که موجب تولید ذرات معلق در هوا میشوند، باید از اقدامات احتیاطی هوابرد استفاده شود. شناسایی زودهنگام موارد مشکوک، ایزولهسازی سریع و پایبندی مداوم به اقدامات توصیهشده پیشگیری و کنترل عفونت برای حفاظت از کارکنان سلامت ضروری است.
*پاسخ سازمان جهانی بهداشت (WHO)
سازمان جهانی بهداشت با کشورها و شرکا برای تقویت نظام پایش، ظرفیت آزمایشگاهی، ارتباطات خطر و مشارکت جامعه، تشخیص زودهنگام، مراقبت از بیماران و پاسخ به شیوع عفونتهای هانتاویروسی همکاری میکند. این فعالیتها شامل تدوین و بهروزرسانی راهنماهای مبتنی بر شواهد درباره تشخیص، مدیریت موارد، پیشگیری و کنترل عفونت و ردیابی تماسها است.
سازمان جهانی بهداشت همچنین رویکردهای یکپارچه «سلامت واحد» (One Health) را ترویج میکند که به ارتباط میان سلامت انسان، مخازن جوندگان و محیطزیست میپردازد و از کشورها در بررسی شواهد نوظهور برای بهروز نگه داشتن توصیهها حمایت میکند.
