معمای تازه تغییرات اقلیمی

به گزارش خبرنگار گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد، در حالی که افزایش گازهای گلخانه‌ای همچنان مهم‌ترین عامل گرمایش زمین به شمار می‌رود، دانشمندان اکنون با پدیده‌ای روبه‌رو شده‌اند که می‌تواند این روند را بیش از پیش تشدید کند. داده‌های ماهواره‌ای نشان می‌دهد زمین نسبت به گذشته نور کمتری از خورشید را به فضا بازمی‌تاباند و در نتیجه انرژی بیشتری را در خود نگه می‌دارد.

این تغییر که از آن با عنوان کاهش «بازتابندگی» یا «آلبدو» یاد می‌شود، به یکی از تازه‌ترین نگرانی‌های پژوهشگران اقلیم تبدیل شده و می‌تواند مهار گرمایش جهانی را دشوارتر از گذشته کند.

در هفته‌های اخیر، نشانه‌های این روند در نقاط مختلف جهان آشکار بوده است. دمای سطح اقیانوس‌های مناطق گرمسیری و عرض‌های میانی به بالاترین سطح ثبت‌شده برای این مقطع از سال رسیده، اروپا از ماه مه تاکنون چندین موج گرمای شدید را پشت سر گذاشته، آمریکا تعطیلات روز استقلال را زیر گنبدی از هوای داغ سپری کرده و آب‌های بسیار گرم اقیانوس نیز به تقویت طوفان‌های سهمگین در شرق آسیا کمک کرده‌اند.

همزمان، آتش‌سوزی‌های گسترده در مناطق مختلف جهان ادامه دارد و با آغاز پدیده ال‌نینو، احتمال ثبت گرم‌ترین سال‌های تاریخ بیش از گذشته افزایش یافته است.

براساس سرمقاله اکونومیست، آنچه امروز بیش از همه توجه دانشمندان را به خود جلب کرده، کاهش پدیده‌ای به نام «آلبدو» یا ضریب بازتاب زمین است؛ عاملی که تاکنون کمتر در کانون توجه افکار عمومی قرار داشت، اما اکنون به یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های پژوهشگران اقلیم تبدیل شده است.

بازتاب کمتر، گرمای بیشتر

آلبدو به سهمی از نور خورشید گفته می‌شود که پس از برخورد با سطح زمین دوباره به فضا بازتاب می‌شود. هرچه این ضریب بالاتر باشد، انرژی کمتری در زمین باقی می‌ماند و دمای سیاره پایین‌تر خواهد بود. به همین دلیل، سطوحی مانند یخ، برف یا حتی سقف‌های سفید به خنک‌تر ماندن زمین کمک می‌کنند. در مقابل، کاهش آلبدو به معنای جذب بیشتر انرژی خورشید و افزایش دمای سطح زمین و اقیانوس‌هاست.

داده‌های ماهواره‌ای که طی بیش از دو دهه گذشته جمع‌آوری شده‌اند، نشان می‌دهند آلبدوی زمین با سرعتی بیش از انتظار در حال کاهش است. از آنجا که اقیانوس‌ها بخش عمده انرژی خورشید را جذب می‌کنند، این تغییر باعث شده میزان گرمای ذخیره‌شده در آب‌های جهان به طور محسوسی افزایش یابد.

یکی از دلایل این روند، کاهش ابرهای کم‌ارتفاع بر فراز اقیانوس‌هاست. این ابرها بخشی از نور خورشید را بازتاب می‌دهند و مانند سپری طبیعی از گرم شدن زمین جلوگیری می‌کنند، اما با تغییر شرایط اقلیمی، میزان این ابرها کاهش یافته و در نتیجه انرژی بیشتری به سطح اقیانوس‌ها می‌رسد.

پارادوکس هوای پاک

عامل دیگری که به کاهش بازتاب نور خورشید انجامیده، افت انتشار دی‌اکسید گوگرد است. این گاز که از سوختن برخی سوخت‌های فسیلی تولید می‌شود، برای سلامت انسان بسیار زیان‌آور است و عامل اصلی ایجاد ذرات معلق خطرناک در هوا به شمار می‌رود. با این حال، همین ذرات بخشی از نور خورشید را به فضا بازمی‌گردانند و به طور ناخواسته اثری خنک‌کننده بر اقلیم دارند.

پل کروتزن، شیمیدان برجسته جو و برنده جایزه نوبل، حدود دو دهه پیش هشدار داده بود که کاهش انتشار دی‌اکسید گوگرد، هرچند جان صدها هزار نفر را از خطر آلودگی هوا نجات می‌دهد، اما همزمان می‌تواند بخشی از این اثر خنک‌کننده را از بین ببرد و به افزایش دمای زمین بینجامد. به بیان دیگر، جهان با یک دوگانگی روبه‌رو است؛ سیاستی که برای سلامت انسان ضروری است، ممکن است ناخواسته روند گرمایش جهانی را تسریع کند.

به نظر می‌رسد هر دو عامل، یعنی کاهش پوشش ابرها و کاهش ذرات گوگرد، در سال‌های آینده نیز ادامه داشته باشند. کشورهای در حال توسعه بعید است برای کاهش گرمایش جهانی، از کنترل آلودگی هوای شهرهای خود صرف‌نظر کنند و در عین حال، تا زمانی که غلظت دی‌اکسیدکربن در جو افزایش می‌یابد، چرخه‌های اقلیمی نیز همچنان به کاهش ابرهای بازتاب‌دهنده کمک خواهند کرد.

این تحولات نشان می‌دهد مقابله با تغییرات اقلیمی تنها به کاهش انتشار دی‌اکسیدکربن محدود نمی‌شود. سیاست «خالص صفر» همچنان مهم‌ترین راهبرد بلندمدت جهان برای مهار گرمایش است، اما تحقق آن زمان‌بر خواهد بود و حتی موفقیت یک یا چند کشور نیز به تنهایی نمی‌تواند مسیر گرمایش جهانی را تغییر دهد.

به همین دلیل، اکونومیست بر اقداماتی تاکید می‌کند که در کوتاه‌مدت اثر بیشتری دارند؛ از جمله کاهش انتشار متان و گازهای فلوردار مورد استفاده در سامانه‌های سرمایشی. همچنین توسعه سیستم‌های سرمایشی کارآمدتر و دسترسی گسترده‌تر به آنها، علاوه بر کاهش تلفات انسانی در موج‌های گرما، با گسترش انرژی‌های پاک نیز همسو است.

راهکاری پرمناقشه

در کنار این راهکارها، ایده مهندسی اقلیم نیز بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. این طرح‌ها شامل افزایش مصنوعی بازتابندگی زمین از طریق روشن‌تر کردن ابرها یا انتشار ذرات بی‌ضرر در لایه‌های بالایی جو برای بازتاب بخشی از نور خورشید است. هرچند برخی آزمایش‌های محدود در این زمینه انجام شده، اما فناوری اجرای آن در مقیاس جهانی هنوز در دسترس نیست.

این ایده مخالفان جدی دارد که نسبت به پیامدهای پیش‌بینی‌ناپذیر دستکاری سامانه اقلیمی هشدار می‌دهند. با این حال، اکونومیست معتقد است همان‌گونه که کشورها توانسته‌اند با تصمیمات مشترک، ناخواسته بر روند گرمایش زمین اثر بگذارند، باید درباره شرایط استفاده از فناوری‌هایی که شاید بتوانند بخشی از این روند را معکوس کنند نیز گفت‌وگو داشته باشند. از نگاه این نشریه، نادیده گرفتن مهندسی اقلیم مانع حرکت کشورها به سمت آن نخواهد شد و اگر گرمایش زمین با همین سرعت ادامه یابد، جهان شاید ناچار شود گزینه‌هایی را بررسی کند که تا همین چند سال پیش دور از ذهن به نظر می‌رسیدند.