اوراسیا؛ تفاهمنامهای فراتر از تجارت
اتحادیه اقتصادی اوراسیا متشکل از روسیه، قزاقستان، بلاروس، ارمنستان و قرقیزستان، بازاری با بیش از ۱۸۵میلیون نفر جمعیت و تولید ناخالص داخلی حدود دو تریلیون دلاری را در اختیار دارد. این اتحادیه در سالهای اخیر تلاش کرده از یک چارچوب صرفا گمرکی به یک بلوک اقتصادی موثر در فضای اوراسیا تبدیل شود. برای ایران نیز همکاری با این اتحادیه از منظر تنوعبخشی به بازارهای صادراتی، کاهش وابستگی به بازارهای سنتی، توسعه پیوندهای اقتصادی منطقهای و افزایش تابآوری اقتصاد ملی اهمیت راهبردی دارد.
تجربه سالهای گذشته نشان داده که یکی از آسیبهای اصلی تجارت خارجی ایران، تمرکز بیش از حد بر تعداد محدودی از بازارها و مسیرهای تجاری بوده است. تحولات ژئوپلیتیک، تنشهای امنیتی در منطقه خلیج فارس و تحریمها همواره ضرورت تنوعبخشی به شرکای تجاری و مسیرهای ترانزیتی را یادآوری کرده است. در چنین شرایطی، موافقتنامه تجارت آزاد با اوراسیا میتواند بخشی از این نیاز راهبردی را پاسخ دهد و امکان گسترش تجارت ایران با بازارهای شمالی را فراهم سازد. هرچه شبکه شرکای تجاری ایران متنوعتر شود، آسیبپذیری اقتصاد کشور در برابر شوکهای سیاسی و تجاری کاهش خواهد یافت.
یکی از مهمترین دستاوردهای موافقتنامه تجارت آزاد، کاهش یا حذف تعرفههای گمرکی بر بخش قابلتوجهی از کالاهای مبادلهای میان طرفین است. این موضوع موجب افزایش قدرت رقابتی کالاهای ایرانی در بازارهای عضو اتحادیه شده است. محصولات کشاورزی، مواد غذایی، خشکبار، محصولات پتروشیمی، مصالح ساختمانی، مواد معدنی، صنایع فلزی و برخی محصولات صنعتی ایران از جمله گروههایی هستند که میتوانند از مزایای این موافقتنامه بهرهمند شوند. در بخش کشاورزی، محصولات ایرانی نظیر پسته، خرما، کشمش، سیب، کیوی، مرکبات، سبزیها و انواع صیفیها ظرفیت قابلتوجهی برای حضور در بازارهای اوراسیا دارند. روسیه طی سالهای اخیر به یکی از مهمترین مقاصد صادرات محصولات کشاورزی ایران تبدیل شده و کاهش تعرفهها میتواند به افزایش سهم ایران در بازار مواد غذایی این کشور کمک کند. در شرایطی که روسیه پس از تحولات سالهای اخیر به دنبال متنوعسازی منابع تامین کالاهای خود است، ایران میتواند بخشی از این نیاز را تامین کند.
در حوزه صنایع پتروشیمی و محصولات شیمیایی نیز فرصتهای قابلتوجهی ایجاد شده است. ایران به واسطه برخورداری از منابع عظیم انرژی و ظرفیت تولید گسترده در صنایع پاییندستی پتروشیمی، توانایی افزایش صادرات به کشورهای عضو اتحادیه را دارد. همچنین صنایع فلزی، فولاد، سیمان، کاشی و سرامیک و سایر مصالح ساختمانی نیز میتوانند از مزیتهای ناشی از کاهش تعرفهها بهرهمند شوند. اما اهمیت موافقتنامه تجارت آزاد ایران و اوراسیا صرفا به افزایش صادرات محدود نمیشود. این توافق در عمل بخشی از راهبرد کلان ایران برای تقویت همگرایی اقتصادی منطقهای محسوب میشود. در دهههای اخیر بسیاری از کشورها تلاش کردهاند از طریق ایجاد مناطق آزاد تجاری، اتحادیههای گمرکی و توافقنامههای منطقهای، سهم بیشتری از تجارت جهانی را به خود اختصاص دهند. آمارهای بینالمللی نشان میدهد بخش عمده تجارت جهانی امروز در قالب توافقات منطقهای انجام میشود و کشورهایی که از این روند فاصله گرفتهاند با محدودیتهای بیشتری در توسعه تجارت مواجه شدهاند.
از منظر ژئواکونومیک نیز این موافقتنامه دارای اهمیت ویژهای است. موقعیت جغرافیایی ایران امکان اتصال بازارهای اوراسیا به آبهای آزاد و بازارهای خلیج فارس، شبهقاره هند و شرق آفریقا را فراهم میکند. در مقابل، کشورهای عضو اوراسیا میتوانند بخشی از نیازهای وارداتی و صادراتی خود را از طریق مسیرهای ترانزیتی ایران مدیریت کنند. به همین دلیل توسعه همکاریهای تجاری میتواند به تقویت نقش ایران در کریدور بینالمللی شمال ـ جنوب و سایر شبکههای حملونقل منطقهای منجر شود.
یکی از ظرفیتهای کمتر مورد توجه این موافقتنامه، امکان تبدیل ایران به پل ارتباطی میان اوراسیا و بازارهای مصرفی خلیج فارس است. کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا از تولیدکنندگان مهم غلات، نهادههای دامی، روغنهای خوراکی، گوشت قرمز و سایر کالاهای اساسی به شمار میروند. در مقابل کشورهای حاشیه خلیج فارس بخش قابلتوجهی از نیاز غذایی خود را از طریق واردات تامین میکنند. ایران به واسطه موقعیت جغرافیایی ممتاز، دسترسی همزمان به دریای خزر و خلیج فارس، زیرساختهای بندری و شبکه حملونقل داخلی، میتواند به هاب ترانزیت کالاهای اساسی و مواد پروتئینی میان اوراسیا و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس تبدیل شود. تحقق این هدف نه تنها درآمدهای ترانزیتی کشور را افزایش میدهد، بلکه جایگاه ایران را در زنجیره تامین منطقهای نیز ارتقا خواهد داد.
از سوی دیگر توسعه تجارت با اوراسیا میتواند بخشی از فعالیتهای تجاری سنتی ایران در سایر مسیرهای منطقهای را تکمیل و متنوع سازد. هرچند امارات متحده عربی و به ویژه شهر دبی قبلا یکی از مهمترین مراکز تجارت و صادرات مجدد کالا برای ایران محسوب میشوند، اما شرایط جدید اقتصاد منطقه ایجاب میکند که ایران همزمان مسیرهای جایگزین و مکمل خود را نیز توسعه دهد. از این منظر بازار اوراسیا میتواند به یکی از مقاصد جدید تجارت خارجی ایران تبدیل شود و بخشی از ظرفیتهای تجاری کشور را به سمت بازارهای شمالی هدایت کند.
یکی دیگر از آثار مثبت این موافقتنامه، افزایش انگیزه برای سرمایهگذاری مشترک میان فعالان اقتصادی ایران و کشورهای عضو اتحادیه است. تجربه جهانی نشان میدهد تجارت آزاد در بسیاری از موارد زمینهساز شکلگیری سرمایهگذاریهای مشترک، انتقال فناوری و ایجاد زنجیرههای ارزش منطقهای میشود. در صورتی که بسترهای حقوقی و مالی لازم فراهم شود، شرکتهای ایرانی میتوانند با حضور مستقیم در بازارهای اوراسیا، سهم پایدارتری از این بازارها را در اختیار بگیرند. با این حال نباید از چالشهای موجود غافل شد. کاهش تعرفهها به تنهایی تضمینکننده رشد تجارت نیست. یکی از مهمترین موانع پیش روی توسعه روابط اقتصادی ایران و اوراسیا، محدودیتهای لجستیک و حملونقل است. هزینههای حمل کالا، کمبود ناوگان تخصصی، محدودیت برخی زیرساختهای بندری و ریلی و مشکلات مربوط به زنجیره سرد برای محصولات کشاورزی از جمله موانعی هستند که همچنان باید مورد توجه قرار گیرند.
موضوع تبادلات بانکی و مالی نیز یکی از چالشهای مهم محسوب میشود. توسعه تجارت نیازمند وجود سازوکارهای مالی کارآمد، تسهیل پرداختها و کاهش هزینه مبادلات است. در این زمینه استفاده از ارزهای ملی، توسعه سازوکارهای تهاتری، ایجاد نظامهای تسویه دوجانبه و چندجانبه و کاهش وابستگی به ارزهای واسط میتواند نقش مهمی در تسهیل تجارت ایفا کند. تجربه برخی کشورهای عضو اوراسیا نشان میدهد که استفاده از پولهای ملی در تجارت دوجانبه میتواند بخشی از مشکلات ناشی از محدودیتهای بانکی بینالمللی را کاهش دهد. علاوه بر این ارائه مشوقهای هدفمند به صادرکنندگان و فعالان اقتصادی ایرانی برای ورود به بازارهای اوراسیا ضروری به نظر میرسد. حمایت از حضور شرکتها در نمایشگاههای تخصصی، توسعه دفاتر شرکتهای تجاری ایران در کشورهای عضو اتحادیه، ارائه تسهیلات حملونقل، بیمه صادراتی، حمایت از بازاریابی بینالمللی و آموزش استانداردهای فنی بازارهای هدف میتواند زمینه بهرهبرداری موثرتر از ظرفیتهای این موافقتنامه را فراهم کند.
در ارزیابی یکساله اجرای موافقتنامه تجارت آزاد ایران و اوراسیا میتوان گفت که این توافق توانسته است بستر جدیدی برای توسعه تجارت منطقهای ایران فراهم کند. هرچند هنوز فاصله قابلتوجهی میان ظرفیتهای موجود و عملکرد واقعی تجارت دو طرف وجود دارد، اما روند کلی نشاندهنده شکلگیری فرصتهای جدید برای صادرات، ترانزیت، سرمایهگذاری و همکاریهای اقتصادی است. در شرایطی که اقتصاد جهانی با تحولات گسترده ژئوپلیتیک، بازآرایی زنجیرههای تامین و افزایش اهمیت بلوکهای اقتصادی منطقهای مواجه است، بهرهبرداری هوشمندانه از ظرفیتهای اتحادیه اقتصادی اوراسیا میتواند به یکی از محورهای اصلی دیپلماسی اقتصادی جمهوری اسلامی ایران تبدیل شود. موفقیت این مسیر مستلزم تکمیل زیرساختهای حملونقل، توسعه همکاریهای بانکی، استفاده از ارزهای محلی، تقویت سازوکارهای تهاتری، حمایت از صادرکنندگان و حضور فعالتر بخش خصوصی در بازارهای هدف است.
نخستین سال اجرای موافقتنامه تجارت آزاد ایران و اوراسیا را میتوان آغاز یک مسیر بلندمدت برای تعمیق همگرایی اقتصادی منطقهای دانست؛ مسیری که در صورت مدیریت صحیح و استفاده موثر از فرصتهای موجود، نه تنها به افزایش حجم تجارت خارجی کشور منجر خواهد شد، بلکه میتواند ایران را به یکی از حلقههای کلیدی اتصال اقتصاد اوراسیا به بازارهای خلیج فارس و جنوب آسیا تبدیل کند؛ جایگاهی که فراتر از تجارت کالا بوده و واجد آثار مهم اقتصادی، ترانزیتی و ژئواکونومیک برای کشور خواهد بود.
* کارشناس حوزه تجارت خارجی
