«دنیای اقتصاد» بررسی کرد؛ اثر تبعات جنگ بر تقاضای شهروندان
مصرفکنندگان محافظهکار شدند
مرضیه احقاقی: حمله نظامی رژیم صهیونیستی و ایالات متحده به خاک ایران به نقطه آتشبس رسید، اما این جنگ چند هفتهای آثار و تبعات جدی را برای اقتصاد به دنبال داشته است. در این میان با توجه به تحمیل خسارات جدی به صنایع و در شرایطی که بسیاری از مشاغل عملا از دست رفتهاند، الگوی مصرف خانوادهها نیز تغییر کرده است. در حال حاضر شاخصهای مهم اقتصادی از جمله تورم، بیکاری و فقر در وضعیت نامطلوبی قرار گرفتهاند و اقتصاد کشور با چالشهای جدیتری از قبل روبهرو شده است. در فضای توصیف شده بسیاری از افراد و خانوادهها با هدف تابآوری در برابر مشکلات اقدام به تغییر سبک زندگی خود کردهاند. به این ترتیب بخش بزرگی از کالاهای مصرفی مردم و بهخصوص طبقه متوسط، در دسته کالاهای لوکس قرار گرفتهاند و عملا خرید آنها بسیار محدود شده است. بررسیهای میدانی «دنیای اقتصاد» حکایت از کاهش و تغییر جدی در الگوی خرید مردم در بخشهای مختلف دارد. این تغییر بهمنزله هشداری برای کسبوکارها خواهد بود و تداوم فعالیت آنها را با ابهام مواجه خواهد کرد.
تجاوز نظامی به خاک ایران با گذشت 40 روز به آتشبس رسید، اما آثار آن بر اقتصاد ما برای مدت زمان طولانی به شکلهای مختلفی ادامه خواهد یافت. تغییر در رفتار مصرفکنندگان و خرید حداقلی یا مدیریت شده یکی از پیامدهای این جنگ است. در شرایطی که بسیاری از صنایع و کسبوکارها تحتتاثیر جنگ بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم آسیب دیدهاند، افراد بسیاری از کار بیکار شدهاند. بخش بزرگی از شاغلان نیز در نبود دورنمای روشن از آینده، نسبت به تداوم فعالیت خود در ماههای آتی نگران هستند.
اثر بیکاری گسترده بر مصرف خانوار
هنوز آمار دقیقی از فرصتهای شغلی از دست رفته منتشر نشده است، با این وجود 17 فروردین ماه امسال یک فعال کارگری در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «شاغلین بیکار نشدند، بلکه شغلها نابود شدهاند». در این مدت بسیاری از فعالان اقتصادی، صاحبان کسبوکارها و کارشناسان اقتصادی نیز نسبت به شرایط شکننده تولید و فعالیت کسبوکارها هشدار دادهاند. به ویژه آنکه در جریان حمله به ایران بسیاری از واحدهای صنعتی کشور بهطور مستقیم آسیب دیده و تداوم فعالیت آنها برای یک دوره متوقف شده است. این توقف در زنجیره تولید اثرگذار است و آینده صنایع را متاثر خواهد کرد. وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی اعلام کرده است بر اساس مقررات «شرایط جنگی» کارگران بیکار شده مشمول دریافت حقوق بیکاری هستند و از کارگران خواسته است که در سامانه معرفی شده ثبتنام کنند. بااینوجود بیمه بیکاری در شرایط تورمی حاکم بر اقتصاد ایران، قطعا نمیتواند کفاف نیازهای خانوادهها را بدهد.
طبعا در شرایط توصیف شده بسیاری از افراد سبک زندگی خود را بهگونهای مدیریت میکنند که تابآوری در برابر بحرانها افزایش یابد. این مساله به تغییر در عادتهای مصرفی خانوادهها منجر میشود و اقتصاد را متاثر خواهد کرد. به بیان دقیقتر در فضای مورد بحث، اولویت خرید افراد تغییر خواهد کرد تا به مدیریت ریسک خانوار در تامین هزینهها کمک کند. روند رو به رشد بهای مواد غذایی و مصرفی مردم، بهخصوص محصولات وارداتی در عین کاهش درآمد واقعی خانوادهها در شرایط تورمی حاکم بر اقتصاد کشور، به ایجاد الگوی جدیدی از مصرف منجر شده است. این الگو را میتوان در گفتوگو با مغازهداران بررسی کرد.
یکی از فروشندگان سوپر مارکت که در مناطق مرکزی تهران فعالیت دارد، در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» از بازار راکد خریدوفروش محصولات غذایی و سوپرمارکتی در طول بیش از یک ماه اخیر گلایه کرد و گفت: «بخش بزرگی از مشتریان ما را شاغلانی تشکیل میدهند که در این محدوده فعالیت دارند. با آغاز جنگ تردد در مناطق مرکزی شهر به شدت کاهش یافت؛ حتی هنوز هم با اعلام آتشبس و آغاز بهکار بسیاری از شرکتها، تعداد مشتریان ما به سطح قبل بازنگشته است. در این مدت از یکسو شاهد کاهش مشتریان و از سوی دیگر شاهد کاهش خرید توسط مردم بودهایم.»
این فروشنده افزود: «این افت درحالی رخ داده که طی ماههای گذشته نیز میزان تقاضا برای خرید بسیاری از محصولات سوپرمارکتی کاهش یافته است. در این هفتهها سبد خرید مردم تغییر کرده و هنوز هم به حالت عادی بازنگشته است. بهعنوان نمونه در ماههای اخیر تقاضا برای خرید شکلات، بیسکویت، قهوه و نوشیدنیهای خارجی به شدت افت کرده است. این کاهش تقاضا در هفتههای اخیر شدت گرفته است. درهمینحال تقاضا برای خرید ساندویچهای سرد کارخانهای، قهوههای آماده ایرانی، چای با برندهای خارجی و حتی محصولاتی همچون چیپس و پفک نیز کاهش داشته است.»
فروشنده یکی از سوپرمارکتهای زنجیرهای در یکی از مناطق غربی تهران درباره تغییر الگوی مصرف خانوادهها به خبرنگار «دنیای اقتصاد» گفت: «در طول هفتههای گذشته از میزان تقاضا برای برخی محصولات نیمهآماده غذایی کاسته شده است. البته این مساله تاثیر چشمگیری بر روند تولید صنایع غذایی نداشته است.» وی افزود: «در ماههای اخیر منابع درآمدی بسیاری از خانوادهها محدود شده، در چنین شرایطی طبعا بسیاری از خانوادهها اولویت مصرف خود را بازتعریف کردهاند. بهعلاوه آنکه مشتریان روزانه ما محدود شدهاند. گویی افراد ترجیح میدهند در فاصلههای زمانی طولانیتر خرید کنند تا امکان مدیریت خرید برایشان سادهتر باشد.»
از صحبتهای مطرح شده توسط این فروشنده میتوان اینطور برداشت کرد که به دلیل بروز جنگ عملا خریدهای روزانه و متنوع مردم به خریدهای برنامهریزی شده تبدیل شده است. گفتنی است در سالهای گذشته سرانه مصرف گوشت، میوه و سبزیجات در کشور کاهشی بوده است. بخش بزرگی از این کاهش مربوط به طبقات با درآمد پایین و متوسط بوده است. حال انتظار میرود افت کیفیت سبد غذایی برای بخش گستردهتری از مردم ایجاد شود. طبعا در چنین شرایطی مردم در خرید محصولات پروتئینی و لبنیات محافظهکارانهتر عمل میکنند و رغبت بیشتری به خرید حبوبات، سیبزمینی و برنجهای ارزان قیمت پیدا خواهند کرد.
افت قابلتوجه مصرف قهوه
در سالهای اخیر مصرف قهوه به بخشی از سبک زندگی گروهی از مردم تبدیل شده است. با اینوجود بروز تنش نظامی چند هفتهای و آتشبس شکننده پس از آن، آینده واردات محصولاتی همچون قهوه را با ابهام مواجه کرده است. در واقع در شرایط جنگی انتظار میرود واردات کالاهای اساسی در اولویت قرار گیرد. شاید به همین علت نیز بسیاری از فروشندگان قهوه به پیشواز افزایش قیمتها رفتهاند. برای بررسی الگوی رفتاری مشتریان قهوه با یکی از فروشندگان این بخش که در مرکز تهران فعالیت دارد، صحبت کردیم. این فروشنده گفت: «تقاضا برای قهوه در سالهای اخیر به شدت افزایش یافته و همین موضوع به رونق کسبوکار ما منجر شده است. حتی در سالهای اخیر که وضعیت اقتصادی مردم رو به وخامت رفت، باز هم مشتریان جدیدی به خرید قهوه روی آوردند. در واقع جوانانی که پیشتر بخشی از قهوه موردنیازشان را از کافهها تامین میکردند، اکنون ناچارند برای صرفهجویی، این محصول را خریداری و در خانه یا محل کار آن را استفاده کنند.» وی افزود: «البته در روزهای جنگ که تهران خلوت بود، از فروش ما نیز به شدت کاسته شد. اکنون نیز نگرانیهایی درباره آینده فروش قهوه وجود دارد، چرا که امکان کاهش مصرف آن توسط مردم وجود دارد.»
خطر ورشکستگی در اثر کاهش تقاضا
تغییر در الگوی مصرف برای طبقات مختلف اجتماعی تفاوتهای جدی دارد. بهعنوان نمونه بخش بزرگی از طبقه متوسط و جوانان که در سالهای گذشته در هفته چندین وعده به رستوران و کافه مراجعه میکردند، اکنون با هدف مدیریت مصرف، بخش کمتری از درآمد خود را برای خرید غذا از رستوران صرف میکنند. در همینحال انتظار میرود رستورانگردی در میان خانوادهها نیز کاهش پیدا کند. به بیان دقیقتر اثرات جنگ به شکل طبقاتی نمایان خواهد شد. برخی از این جوانان تاکید دارند که مصرف غذا یا انواع نوشیدنی و محصولات غذایی توسط آنها از رستورانها و کافهها به شدت کاهش یافته است. دلیل این پدیده آن است که بخش قابلتوجهی از این جوانان در هفتههای گذشته کار خود را از دست دادهاند و یا موقعیت شغلی خود را متزلزل میبینند و در نتیجه ترجیح میدهند هزینههای خود را مدیریت کنند. هرچند این مدیریت هزینه تبعاتی را برای برخی بنگاههای اقتصادی به دنبال خواهد داشت و بسیاری از واحدهای تجاری را در معرض تعطیلی قرار خواهد داد.
قیمت مناسب؛ اولویت خانوادهها
آثار و خسارات اقتصادی ناشی از جنگ، علاوه بر تغییر در الگوی مصرف محصولات خوراکی، سایر خریدهای مردم را هم تغییر داده است. در چنین شرایطی خرید انواع پوشاک نیز به میزان قابلتوجهی کاهش داشته است. یک فروشنده پوشاک بچگانه در خیابان بهار تهران به خبرنگار «دنیای اقتصاد» گفت: «در ماههای گذشته قیمت پوشاک اهمیت بیشتری از برند و کیفیت محصولات پیدا کرده است». وی افزود: «در دوره جنگ بسیاری از مغازهها تعطیل بودند، چرا که از یکسو نسبت به کار در شرایط جنگی نگران بودند و از سوی دیگر نیز بازار به شدت کساد بود. به این ترتیب فروش شب عید ما عملا از دست رفت.»
وی با اشاره به خلوتی مغازهها در هفتههای پایانی فروردین ماه و حتی در شرایط آتشبس گفت: « با وجودی که زمان خرید لباس کودکانه برای فصل بهار آغاز شده، اما مشتریان بسیار محدود هستند. بخش بزرگی از فروشندگان این منطقه، پوشاک خارجی میفروشند که طبعا به دلیل قیمت بالا، تقاضای آن کاهش یافته است. این در حالی است که نمیدانیم که اگر کالاهای خود را بفروشیم، دیگر توان یا امکان جایگزینی همین کالاها با همین کیفیت را داریم یا خیر.»
یک فروشنده اسباببازی نیز گفت: «سالهای قبل بخش بزرگی از مردم به دلیل کیفیت بالای اسباببازیهای خارجی، به خرید این محصولات تمایل پیدا کرده بودند، تا جایی که برندهای محبوب و پرفروش اسباببازیها در ایران نیز مورد استقبال قرار گرفتند. اما در این سالها و تحتتاثیر شرایط نامساعد اقتصادی، به طور مداوم از فروش ما کاسته شده است. حال نیز در شرایط جنگی حاکم بر کشور و با توجه به شرایط نامساعد واردات، عملا نمیدانیم چه آیندهای در انتظار کسبوکار ما خواهد بود.»
