بحران سیاستگذاری در آلودگی هوا + فایل صوتی
پرهام پهلوان*
تهران سال‌های سال است که با مساله آلودگی هوا دست و پنجه نرم می‌کند و در گروه آلوده‌ترین پایتخت‌های جهان قرار دارد. افزایش غلظت آلاینده‌ها، تشکیل جلسات اضطراری متعدد، اعلام محدودیت‌های ترافیکی، تعطیلی مدارس، دانشگاه‌ها و ادارات، چرخه آشنایی است که تهرانی‌ها هر سال با آغاز فصل سرد در انتظار آن هستند. اما در کنار این چرخه طبیعت، جای سیاستگذاری خالی است.
فقدان دانش سیاستگذاری، نه به معنای نبود آن دانش، بلکه به معنای بهره‌گیری از غیر دانشمندان در حل موضوعات تخصصی، اولین پاسخی است که برای مشکل پایداری آلودگی هوای تهران به ذهن می‌رسد. اگر کاهش آلودگی هوا عمدتا به تغییر در شرایط جوی مربوط باشد، نمی‌توان رد پای سیاستگذاران را در آن مشاهده کرد. در چنین شرایطی ممکن است سیاستمداران از نتایجی بهره‌برداری کنند که در به‌دست آمدن آنها هیچ نقشی نداشته‌اند.
برای بررسی این موضوع، رفتار روزانه ذرات با قطر کمتر از ۲.۵ میکرون (PM۲.۵) در تهران، در کنار متغیرهای اقلیمی از جمله سرعت باد، بارش و اختلاف حداقل و حداکثر دما طی یک دوره سه‌ساله بررسی شد. هدف از این بررسی آن بود که مشخص شود پس از دوره‌های بحرانی آلودگی هوا، کاهش غلظت آلاینده‌ها چگونه اتفاق می‌افتد و چه نسبتی با تغییر شرایط جوی دارد. با در نظر گرفتن آستانه ۱۵۷ واحد برای شناسایی روزهای بحرانی، ۱۱۶ روز با آلودگی شدید در قالب ۱۹دوره مستقل شناسایی شد. بررسی رفتار آلودگی پس از این دوره‌ها نشان می‌دهد که میانگین غلظت PM۲.۵ در نخستین روز پس از وضعیت بحرانی حدود ۱۴۹واحد است. این رقم روزهای دوم و سوم پس از بحران به ۱۲۸ و ۱۱۱واحد کاهش پیدا می‌کند. در نگاه نخست ممکن است ادعا شود که اقدامات اضطراری باعث کنترل آلودگی شده است. اما بررسی همزمان شرایط جوی تصویر متفاوتی ارائه می‌دهد. سرعت متوسط باد در روز نخست پس از بحران به‌طور متوسط ۹.۲متر بر ثانیه بوده که در روزهای دوم و سوم به ۱۱.۶ و ۱۳.۳متر بر ثانیه افزایش پیدا کرده است.
این همزمانی تصادفی به نظر نمی‌رسد و با یکی از سازوکارهای شناخته‌شده فیزیکی کاهش آلودگی سازگار است. باد با جابه‌جایی توده‌های متراکم هوا موجب پراکندگی ذرات معلق می‌شود. به این ترتیب حتی اگر سرعت انتشار آلاینده‌ها تغییری نکرده باشد، افزایش سرعت باد می‌تواند غلظت آلاینده‌ها را در هوای شهر کاهش دهد. بارش نیز با شست‌وشوی جوی، به حذف بخشی از ذرات -صرفا از هوا- کمک می‌کند. بررسی آمارها نشان می‌دهد که ارتباط سرعت باد و بارش با کاهش آلودگی هوا در روزهای پس از بحران، قوی‌تر از روزهای عادی است.
البته برای آنکه نقش این عوامل بیش‌‌برآورد نشود، باید اثر بازگشت طبیعی آلودگی به میانگین را نیز در نظر گرفت. هنگامی که غلظت یک آلاینده در روز، به سطح بحرانی می‌رسد، بخشی از کاهش روزهای بعد می‌تواند صرفا نتیجه بازگشت به میانگین معمولی باشد. با لحاظ کردن این مساله، کاهش آلودگی در روزهای پس از بحران حدود ۲۲واحد برآورد شد؛ درحالی‌که کاهش قابل انتظار بر اساس رفتار روزهای عادی ۸واحد است. به بیان دیگر هنوز نزدیک به ۱۴واحد باقی می‌ماند که با الگوی معمولی قابل توضیح نیست.
مقایسه روزهای پس از بحران با روزهای عادی مشابه نیز همین تصویر را تقویت می‌کند. در روزهای پس از بحران، میانگین کاهش آلودگی حدود ۲۲واحد بوده، درحالی‌که این میزان برای روزهای کنترل مشابه حدود ۶واحد است. همچنین مدل‌های آماری نشان می‌دهند که سرعت باد و بارش در دوره پس از بحران ارتباط قوی‌تری با کاهش آلاینده‌ها دارند. این نتایج به معنای اثبات سهم دقیق اقلیم در کل کاهش آلودگی نیست؛ اما شواهد قابل‌توجهی از نقش آن در نوسانات کوتاه‌مدت کیفیت هوا ارائه می‌کند. البته اهمیت این یافته‌ها فراتر از توصیف رفتار فیزیکی آلاینده‌ها به نظر می‌رسد. چرا با وجود تکرار الگوهای مشابه آلودگی در سال‌های متوالی، واکنش سیاستگذار به مجموعه‌ای از اقدامات اضطراری و کوتاه‌مدت محدود می‌شود؟
در واقع، مساله تهران را نمی‌توان به کمبود متخصص یا فقدان دانش فنی تقلیل داد. در کشور، دانشگاه‌ها، پژوهشگران و متخصصان متعددی در حوزه آلودگی هوا، محیط‌زیست، هواشناسی، انرژی و حمل‌ونقل فعالیت می‌کنند. دانش لازم برای شناخت منابع انتشار، پیش‌بینی شرایط جوی و طراحی سیاست‌های کنترل آلودگی وجود دارد. پرسش اصلی این است که این دانش تا چه اندازه در فرآیند تصمیم‌گیری و تخصیص منابع به‌کار گرفته می‌شود و چرا تجربه‌های گذشته به اصلاح پایدار سیاست‌ها منجر نشده است؟ احتمالا وظیفه اصلی سیاستگذار برگزاری جلسات اضطراری نیست. سیاستگذار باید می‌توانست براساس یافته‌های علمی، آلودگی‌ها را پیش‌بینی کند و با هدف قرار دادن منابع اصلی انتشار، متناسب با شرایط، سیاست‌های موثر و قابل ارزیابی اتخاذ کند. اگر قرار باشد هر سال با تشدید آلودگی همان تصمیمات سال قبل تکرار شود و کاهش غلظت آلاینده‌ها نیز به تغییر شرایط جوی وابسته بماند، نه‌تنها نمی‌توان از شکل‌گیری یک شیوه سیاستگذاری یادگیرنده سخن گفت، بلکه این پرسش پیش می‌آید که اصلا چرا سیاستگذاری وجود دارد.
تهران برای مقابله با آلودگی هوا بیش از آنکه به تصمیمات اضطراری بیشتر نیاز داشته باشد، به حضور مردم بزرگ در انجام کارهای بزرگ نیاز دارد. باید به تمایز کاهش موقت غلظت آلاینده‌ها و کاهش پایدار انتشار آنها توجه داشت. باد می‌تواند هوای شهر را جابه‌جا کند، باران می‌تواند بخشی از ذرات معلق را بشوید و تغییر شرایط جوی می‌تواند برای چند روز از شدت بحران بکاهد؛ اما هیچ‌کدام جایگزین اصلاح منابع تولید آلودگی نیستند. اگر هر سال طبیعت همان کاری را انجام دهد که سیاستگذار نتوانسته است انجام دهد، مساله فقط آلودگی هوا نیست؛ مساله بحران پایین بودن کیفیت سیاستگذاری است. تهران برای پاک شدن به شانس وزش باد و بارندگی نیاز ندارد؛ به نظام تصمیم‌گیری‌ای نیاز دارد که علم را بشناسد، از تجربه بیاموزد و پیش از آنکه بحران فرا برسد، اقدام کند.
* سردبیر
سرمقاله امروز روزنامه دنیای اقتصاد را بشنوید:
