گام‌های تکمیلی بانک مرکزی + فایل صوتی
دکتر علی سرزعیم*
پس از آنکه نرخ تورم ماهانه در اوایل سال به شدت بالا رفت، بانک مرکزی دست به کار شد و با اجرای سیاست پولی انقباضی تلاش کرد تا با شتاب تورم مقابله کند که ثمره آن کاهش نرخ رشد تورم در تابستان بود. خطر آن است که بانک مرکزی تصور کند بحران از سر گذر کرده، درحالی‌که چنین نیست و هنوز اقتصاد ایران آماده التهاب‌های شدید است؛ خصوصا اینکه فشار محاصره اقتصادی در نیمه دوم سال ظاهر خواهد شد. برای اینکه بانک مرکزی در برطرف کردن خطر تورم‌های شدید از اقتصاد ایران موفق باشد باید گام‌های دیگری را نیز بر دارد تا بتواند در این مسیر پایدار بماند.
بخش بزرگی از فرآیند مهار تورم به اصلاح نظام بانکی برمی‌گردد. بانک مرکزی یک گام مهم برداشت و آن بالا بردن نرخ اضافه‌برداشت بود تا اضافه‌برداشت برای بانک‌ها گران شود و توجیه اقتصادی نداشته باشد. گام تکمیلی این است که بازار بین بانکی نیز اصلاح شود. در حال حاضر فاصله تعریف شده یعنی ۱۸ تا ۲۴درصد برای استقراض بین بانکی هیچ ربطی به واقعیت متغیرها در اقتصاد ایران ندارد. باید نرخ‌های یادشده افزایش قابل ملاحظه‌ای یابد تا این بازار انعکاس درستی از وضعیت بانک‌ها داشته باشد.
اصلاح نرخ بهره، گام مهم دیگری است که باید برداشته شود. بر همگان آشکار است که نرخ وام‌دهی بانک‌ها به هیچ وجه نرخ رسمی ۲۳درصد نیست و بانک‌ها با روش‌های مختلفی نرخ‌های واقعی را به نزدیک ۴۰درصد رسانده‌اند و نرخ پرداخت سود سپرده برای سپرده‌های بالا بیش از ۳۰درصد است. لذا واقعیتی که در عمل اجرا می‌شود کاملا با آنچه رسما گفته می‌شود، فاصله دارد. بازنده این وضعیت سپرده‌گذاران خُرد هستند که با نرخ‌های رسمی سپرده‌گذاری می‌کنند و قدرت خریدشان با نرخ سود خیلی کمتر از تورم از بین می‌رود و برندگان این وضعیت، گیرندگان تسهیلات تکلیفی و تسهیلات خُردی هستند که با نرخ رسمی وام می‌گیرند. قطعا شایسته نیست که قدرت خرید اقشار ضعیف و ریسک‌گریزی را که راهی جز سپرده بانکی نمی‌شناسند با نرخ سود خیلی کمتر از تورم نابود کرد و به گیرندگان وام، امتیاز ناروا داد.
درست است که بازندگان این وضع صدایی ندارند که از منفعت آنها حمایت کند، ولی بانک مرکزی و اقتصاددانانی که در هیات عالی بانک مرکزی حضور دارند موظف هستند از منافع آنها صیانت کنند و صدای آنها باشند. در شرایط فعلی، منتفعان وضع موجود صدای بلندی دارند و با هر اقدامی برای تغییر این وضعیت نابسامان مقابله و سروصدا می‌کنند. احتمالا بانک مرکزی با این معادله تلخ روبه‌رو می‌شود که با سروصدای منتفعان وضع موجود و سکوت و عدم حمایت بازندگان وضع موجود روبه‌رو خواهد شد و کسانی مصلحت‌اندیشانه توصیه خواهند کرد که بانک مرکزی به این اقدام دست نزند. در واکنش باید توجه داشت که بانک مرکزی دلیل مضاعفی برای واقعی کردن نرخ بهره و نرخ سود سپرده دارد. اگر نرخ سود سپرده رسما افزایش یابد، جذابیت هجوم به بازار ارز و طلا کاهش می‌یابد و اقتصاد با شوک ارزی کمتری روبه‌رو می‌شود و مدیریت اقتصاد کلان در سال جاری که سال بحران است آسان‌تر خواهد شد و شانس گذر موفق از تورم‌های شدید بالا می‌رود. لذا هم از منظر حمایتی و هم از منظر کارآیی بهتر است بانک مرکزی از این آخرین ابزار خود برای دفع شر بزرگ استفاده کند. استفاده دیرهنگام از این ابزار موجب ناکارآ شدن این ابزار می‌شود؛ یعنی اگر تورم به نصاب‌های بالاتر برسد این ابزار دیگر به اندازه قبل موثر نخواهد بود و موجب دریغ و افسوس خواهد شد که چرا بانک مرکزی از این ابزار در زمان مناسب استفاده نکرده است.
* اقتصاددان
سرمقاله امروز روزنامه دنیای اقتصاد را بشنوید:
