کدام کشورها بیشترین وابستگی را به نفت و گاز خلیج فارس دارند؟
شوک تنگه هرمز، از پکن تا لاهور
گروه آنلاین روزنامه «دنیای اقتصاد»- زهرا فخری: گزارشی از نیویورکتایمز نشان میدهد که خلیج فارس حدود یکپنجم نیاز انرژی جهان را تأمین میکند. با مسدود شدن عملی مسیر ارسال نفت و گاز توسط ایران، قیمتهای جهانی نفت و گاز به شدت افزایش یافته است. در نتیجه، بنزین، سوخت جت و سایر فرآوردهها گرانتر شدهاند — موضوعی که رانندگان، صاحبان کسبوکار و بسیاری دیگر را از لسآنجلس آمریکا تا لاهور پاکستان تحت فشار قرار داده است. در حالی که جهان درگیر بحران انرژی شده، برخی کشورها این کمبود را شدیدتر احساس میکنند.
در سال ۲۰۲۴، نزدیک به ۲۱ میلیون بشکه نفت در روز از تنگه هرمز عبور میکرد؛ گذرگاه باریکی که خلیج فارس را به جهان متصل میکند. چهارپنجم این عرضه به آسیا میرفت.
چین مدتها بزرگترین خریدار نفت و گاز از کشورهای خلیج فارس بوده است. با توجه به اینکه بیش از یکسوم کل تأمین انرژی آن از این منطقه میآید، این اختلال برای پکن قابل توجه است. اما کشورهای دیگری هستند که تقریباً به طور کامل برای نیازهای انرژی خود به این منطقه وابستهاند.
پاکستان برای حفظ ذخایر انرژی خود در نظر گرفته است که هفته کاری چهارروزه و همچنین آموزش و کار از راه دور را اعمال کند. صندوقی دولتی در تایلند که برای یارانه دادن به هزینه سوخت هنگام افزایش قیمتها ایجاد شده، در همین ماه با کسری بودجه مواجه شده است.
در هند، جایی که اقتصاد آن برای حدود ۴۰ درصد از واردات نفت و ۸۰ درصد از گاز خود به خاورمیانه وابسته است، کمبود گاز پختوپز فشار زیادی بر خانوارها وارد کرده است. و در سراسر آسیا، مسافران هوایی سرگردان ماندهاند زیرا خطوط هوایی که با کمبود سوخت جت مواجه شدهاند هزاران پرواز را لغو کردهاند.
اروپا به طور سنتی کمتر از آسیا به خلیج فارس وابسته بوده است. این قاره پیشتر بیشتر گاز طبیعی خود را از روسیه دریافت میکرد، اما در سالهای اخیر بیشتر به ایالات متحده و نروژ متکی شده است. با این حال، اروپا در سالهای اخیر مجبور شده یک بحران انرژی پس از بحران دیگر را تحمل کند، از جمله بحران ناشی از جنگ روسیه با اوکراین و تحریمهای غرب که پس از آن اعمال شد.
روسیه سومین تولیدکننده بزرگ نفت و دومین تولیدکننده بزرگ گاز در جهان است و فروش محصولات انرژی آن در حالی که مسکو به تهاجم خود به اوکراین ادامه میدهد، به طور قابل توجهی محدود شده است.
این بحران کنونی در زمانی رخ میدهد که کشورهای اروپایی، در مواجهه با رشد اقتصادی ضعیف، تلاش میکنند پایههای صنعتی خود را بازسازی کنند و در برابر رقابت صادرات ارزانتر چین مقاومت کنند.
در مواجهه با افزایش شدید قیمتها از زمان حمله مشترک اسرائیل و ایالات متحده به ایران، ایالات متحده به طور موقت تحریمهای نفت روسیهای را که هماکنون در دریا قرار دارد لغو کرد، به این امید که عرضه جهانی و بازارها را تا حدی آرام کند. اتحادیه اروپا اقدام مشابهی انجام نداده است.
کشورهای آفریقایی، مانند بسیاری از کشورهای دیگر در جنوب جهانی، ممکن است این اختلال را به شکل نابرابر احساس کنند. سیشل، کشور جزیرهای در سواحل شرقی آفریقا، در سال ۲۰۲۴ تقریباً تمام انرژی خود را از کشورهای خلیج فارس وارد کرده است. موریس هم وابستگی مشابهی داشته است، در حالی که نیجریه، کشوری غنی از نفت و عضو کارتل نفتی اوپک پلاس، به طور سنتی سوختهای فسیلی نسبتاً کمی از خاورمیانه وارد کرده است.
اما با ادامه جنگ، تأثیر آن فراتر از واردات نفت و گاز احساس میشود. خلیج فارس منبع مهمی برای کود شیمیایی است، تا حدی به این دلیل که وفور انرژی در این منطقه باعث توسعه کارخانههایی شده که مواد اولیه بسیاری از انواع مواد شیمیایی کشاورزی را تولید میکنند.
افزایش پایدار هزینه کود میتواند دولتها در جنوب آسیا و آفریقای جنوب صحرای بزرگ را مجبور کند برای هزینههای کشت محصولات یارانه پرداخت کنند، یا در غیر این صورت شاهد افزایش قیمت مواد غذایی باشند. این موضوع میتواند بار بدهی بسیاری از کشورهای کمدرآمد را بیشتر کند.
ایالات متحده بزرگترین تولیدکننده نفت و گاز در جهان است. این بدان معناست که توقف تجارت انرژی از خاورمیانه تأثیر بسیار کمتری بر آن دارد.
با این حال، ایالات متحده و سایر کشورهایی که در این منطقه مقدار چندان زیادی انرژی از خلیج فارس وارد نمیکنند همچنان فشار اقتصادی را احساس میکنند. جهش قیمت نفت — که در هفتههای اخیر به بیش از ۱۰۰ دلار در هر بشکه رسیده — هماکنون بر سایر عوامل مهم اقتصادی تأثیر گذاشته است.
هزینه بنزین از زمان آغاز جنگ در سطح ملی حدود یک دلار در هر گالن افزایش یافته است. خطوط هوایی آمریکایی به دلیل هزینه سوخت شروع به کاهش پروازها کردهاند. نگرانیها درباره تورم باعث شده نرخ وامهای مسکن به بالاترین سطح خود در سه ماه گذشته برسد، تنها چند هفته پس از آنکه برای نخستین بار از سال ۲۰۲۲ به زیر ۶ درصد سقوط کرده بود.
اقتصاددانان میگویند اگر جنگ طولانی شود یا اگر قیمت نفت و گاز همچنان افزایش یابد، آسیبها به احتمال زیاد بیشتر خواهد شد. شاید همین یکی از دلایلی باشد که کاخ سفید با قاطعیت تأکید میکند که به نفت خاورمیانه نیاز ندارد — و به طور فزایندهای تلاش میکند با استفاده از نیروی نظامی، محاصره آن توسط ایران را متوقف کند.
