لودر «پادگان روسها» را بلعید؛
آوار بر حافظه تاریخی سبزوار
«پادگان روسها» یا «خانه تومانیان» مربوط به دوره پهلوی اول که در طول زمان کاربریهای مختلفی را به خود دیده و حافظه تاریخی مهمی از سبزوار را در خود جای داده است. آنگونه که علیرضا ایزدی، مدیرکل ثبت آثار و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، میگوید: «این خانه در وهله نخست بهمثابه گاراژ، بخشی از حافظه زیسته و توسعه شهری سبزوار را بازتعریف میکند. در مرتبه بعد، با استقرار نیروهای نظامی ارتش سرخ شوروی در مقطعی حساس از تاریخ معاصر، شأن یک «مکانرویداد» ملی و تاریخی را احراز کرده و متعاقبا با کاربری ژاندارمری، پیوندی عمیق با هویت نوستالژیک و جمعی ساکنان منطقه برقرار ساخته است.» او تاکید دارد که این بنا حامل رویدادهای سرنوشتساز تاریخی بوده و واجد ارزش حفاظتی است.
شهرداری مجوز داد، اما تخریب نکرد
حمید علاجمقدم، سرپرست معاونت میراث فرهنگی خراسان رضوی، روز پنجشنبه با حضور در محل حادثه، توضیحاتی ارائه کرد. او در ویدئویی که از محل منتشر شد، توضیح داد: «در پی درخواست اهالی محل مبنی بر خطرآفرین بودن بخشی از بنا و سردر بنا و درخواست شهرداری، شهرداری سبزوار بهرغم اینکه باید استعلام از میراث فرهنگی میگرفتند، شهرداری منطقه دو مجوز تخریب را صادر میکند و روز گذشته (چهارشنبه)این اقدام توسط مالک عملیاتی میشود و به محض اطلاع از این اتفاق یگان حفاظت از آثار تاریخی در محل حضور پیدا میکنند و با ورود مرجع قضایی و انتظامی، عملیات تخریب متوقف میشود و فرآیند پیگیری قضایی در حال انجام است.» او میگوید: «با توجه به مستندات تاریخی و تخلف محرزی که از سوی شهرداری انجام شده، همچنان پیگیر هستیم تا مراحل بازسازی بنای تاریخی انجام شود.»
با این حال علاجمقدم در گفتوگو با «دنیایاقتصاد» ضمن رد تخریب بنا از سوی شهرداری، مالک را مقصر اتفاق رخداده، میداند: «شهرداری تخریب نکرده و مالک تخریب کرده و ملک، مالک خصوصی داشته است. با توجه به اخبار منتشرشده به نیروهای یگان حفاظت از آثار تاریخی با ورود نیروی انتظامی و مرجع قضایی محدوده پلمب و جلوی ادامه تخریب گرفته و پرونده تشکیل شده است و پیگیریهای حقوقی و قضایی در دست اقدام است تا مشخص شود کوتاهی دقیقا چه عاملی داشته است و منتظر هستیم که مرجع قضایی دستور نهایی را ارائه دهد.»
تخریب در بخش واجد ارزش تاریخی؟
علاج مقدم در صحبتهای خود با اشاره به ویژگیهای بنا میگوید: باید میان کاروانسرای سبزوار و «سرای تومانیان» تفکیک قائل شد. کاروانسرا ثبت ملی است و تخریب در بنا واجد ارزش تاریخی است که ثبت ملی هم نشده است. وی میافزاید: «این بنا در ابلاغ محدوده بافت تاریخی سبزوار در سال۱۴۰۳ در خارج از محدوده بافت بهعنوان بنای واجد ارزش تاریخی لکهگذاری و مشمول ضوابط حفاظت و نگهداری منطبق با ضوابط اعلامی برای بافت تاریخی سبزوار است و به دستگاههای اجرایی از جمله مدیریت شهری و شهرداری ابلاغ شده است.»
او به «دنیایاقتصاد» میگوید: اهالی به شهرداری درخواستی میدهند مبنی بر اینکه اینجا محل رهاسازی زباله و نخاله و بزههای اجتماعی شده است و درخواست رسیدگی و تعیین تکلیف دارند و در آن درخواست اعلام میشود قبل از هرگونه اقدامی از میراث استعلام گرفته شود؛ اما این استعلام گرفته نمیشود. سرپرست معاونت میراث فرهنگی خراسان رضوی در ادامه سخنانش میگوید: «نیت مالک از تخریب مشخص نیست، اما به استناد نامه شهرداری باید ضلع جنوب شرق تخریب میشد؛ اما ضلع واجد ارزش تخریب شده است. مقدم درباره در جریان نبودن میراث از تخریب میگوید از میراث فرهنگی استعلام گرفته نشد و بعد از تخریب میراث متوجه درخواست میشود. به گفته وی، هرگونه طرح عمرانی و شهری و تفصیلی و جامعی که بخواهد در محدوده بافت تاریخی انجام شود، باید با نظر میراث فرهنگی و تایید میراث باشد. او تاکید دارد که ضوابطی درباره سطح اشغال، ارتفاع، نماسازی، انواع و ابعاد درها و پنجرهها در ضوابط محدودههای تاریخی تعیین و ابلاغ و اقدام شهری و عمرانی باید با رعایت این ضوابط اجرایی شود.
چه کسی مقصر است؟
تا زمان نگارش این گزارش شهرداری سبزوار هنوز واکنش رسمی نشان نداده است؛ اما سلیمان نوری، فعال میراث فرهنگی خراسانرضوی، در گفتوگو با «دنیایاقتصاد» ابعاد دیگری از ماجرا را بیان میکند. به گفته او، شهرداری مدعی است که از میراث استعلام کرده، اما آنچه تخریب شده دقیقا سردر است که بخش ارزشمند بنا بوده است: «شهرداری میگوید به مالک عنوان کردیم که این ضلع ارزشمند است و جاهای دیگر را نه میتوانید پاکسازی کنید و نه تخریب کنید.» نوری معتقد است درباره این تخریب باید به دو نکته توجه کرد: «یک اینکه آیا بین میراث و شهرداری هماهنگی انجام شده است یا خیر. شهرداری آیا از تمام آثار ثبتی میراث مطلع بوده است یا خیر. اگر نبوده باشد این قصور میراث است و الان با توجه به صحبتهای متناقضی که گفته میشود، مشخص نیست و باید قوه قضائیه مساله را روشن کند.»
این فعال میراث فرهنگی میگوید: آنچه در سبزوار رخ داده مشابه تخریب کلیسای انجیلی در مشهد است و دو حادثه مشابه در دو شهر مختلف نشان میدهد مساله تنها عدم هماهنگی بین دو اداره شهرستان نیست، بلکه عدم شناخت درست جایگاه میراث فرهنگی مطرح است. به گفته او، اگر میراث فرهنگی این اماکن را به درستی معرفی کرده بود، باید پرسید که چرا این تخریب پیش آمده است و هم شهرداری و هم کسی که تخریب را انجام داده باید پاسخگو باشند. او نکته دوم را به چرایی چنین رخدادی پیوند میدهد و میگوید زمانی که میراث فرهنگی، شهرداری و نهادهای مسوول در شناساندن فضاهای تاریخی شهر به مردم به خوبی عمل نمیکنند، نمیتوان توقع بیشتری داشت.
