در میانه تهدیدهای ترامپ، تبادل آتش ایران و آمریکا و سفر هیات قطری به تهران مخابره شد
سیگنالهای متضاد به مذاکرات
همه چیز از توییت ترامپ درباره سقوط بالگرد آپاچی این کشور شروع شد؛ که در نهایت رئیسجمهور آمریکا، ایران را به حملات جدید تهدید کرد. این لفاظیها سرانجام در بامداد چهارشنبه به تبادل آتش مستقیم میان دو کشور منتهی شد؛ آن هم در شرایطی که ترامپ در چرخشی آشکار، مدعی نزدیکی به یک توافق احتمالی بود. این تضادِ عمیق میان «تهدید به جنگ» و «ادعای صلح»، پرده از آشفتگی در دستگاه دیپلماسی آمریکا برمیدارد.
رئیسجمهور آمریکا حتی در گفتوگوی اخیر خود با فاکسنیوز، با لحنی تهاجمیتر از آمادگی برای هدف قرار دادن زیرساختهای حیاتی، نیروگاهها و پلها در خاک ایران سخن گفت و با ادعای اینکه تهران برای مذاکره «بسیار دیر» اقدام کرده است، بار دیگر بر طبل تنش کوبید. تهران در پاسخ، ضمن تکذیب این ادعا و همزمان اعلان آمادگی برای پاسخ به هرگونه حمله و ماجراجویی جدید؛ پایگاههای آمریکا را زیر ضرب موشکهای خود قرار داد و در عین حال از بررسی وضعیت مذاکره در چنین شرایطی خبر داد. در میانه این تبادل آتش گرم، اما یک هیات قطری وارد تهران شد تا به ادعای رویترز آخرین جزئیات تفاهم نامه را در مشورت با طرف آمریکایی نهایی کند.
آمریکا حمله کرد
بامداد چهارشنبه، آمریکا به برخی مکانها در جنوب کشورمان حمله کرد و در پاسخ به آن ایران نیز پایگاههای آمریکا در اردن، کویت و بحرین را مورد اصابت قرار داد. درواقع تهران و واشنگتن که در حال انجام مذاکراتی فشرده برای رسیدن به تفاهم هستند، چند ساعت بسیار توفانی را پشت سر گذاشتند. این در حالی است که دوشنبه شب نیز شاهد تبادل آتش بین ایران و اسرائیل بودیم. در واقع نقض مکرر عهد و تعدیهای پیاپی به حریم آتشبس از سوی رژیم صهیونیستی و ایالات متحده، در کنار تداوم حملات به سنگرهای مقاومت در خاک لبنان و ناآرامیهای تحمیلشده بر مرزهای جنوبی، سرانجام باعث شد که ایران از سیاست خویشتنداری عبور کند و حملاتی را علیه این رژیم انجام دهد. این عملیات با هدفگیری نقاطی در حومه تهران، اصفهان، تبریز و کرج از سوی رژیم صهیونیستی مواجه شد و پایان یافت. همچنین درحالیکه صبح روز چهارشنبه برخی منابع مدعی شدند که صدای انفجار در قشم شنیده شده است، فرماندار شهرستان قشم اعلام کرد: «طبق بررسیهای انجامشده، هیچ انفجاری در محدوده شهر قشم رخ نداده است.»
قطر وارد صحنه شد
اما با وجود این تشدید تنش بین دو طرف، هنوز گزینه دیپلماسی و مذاکره نیز روی میز است. در این رابطه روز گذشته هیاتی از قطر برای گفتوگو و تبادل نظر درباره روابط دوجانبه و تحولات منطقهای، وارد تهران شد. به گزارش ایسنا، گفته میشود در جریان این سفر، علاوه بر مباحث دوجانبه و تحولات منطقه، راجع به آخرین تحولات مرتبط با روند دیپلماتیک برای خاتمه جنگ تحمیلی آمریکا نیز بحث و رایزنی میشود. یک منبع آگاه نیز به رویترز گفت که مذاکرهکنندگان قطری در سفرشان به تهران در تلاش هستند تا پس از رایزنی با واشنگتن، توافقی را نهایی کنند. علاوه بر خبرگزاری رویترز یک دیپلمات آگاه به فاکس نیوز گفته است که مذاکرهکنندگان قطری صبح چهارشنبه پس از مشورت با واشنگتن به تهران سفر کردند تا اختلافات باقیمانده در مذاکرات جاری با ایران را کاهش دهند. پیشتر نیز برخی خبرگزاریها از فرود یک هواپیمای اماراتی در فرودگاه مهرآباد خبر دادند و ماموریت این سفر را در راستای آزادسازی بخشی از درآمدهای بلوکه شده ایران ارزیابی کردند.
بقائی: باید بررسی کنیم
اما این تبادل آتش بین ایران و آمریکا واکنش دستگاه سیاست خارجی را به دنبال داشت. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه با اشاره به تجاوز سهشنبه شب آمریکا به ایران گفت که این کشور به روند دیپلماتیک آسیب میزند. بقائی در حاشیه مراسمی تاکید کرد: «با توجه به تحولاتی که سهشنبه شب اتفاق افتاد ما باید بررسی کنیم». وی افزود: «روند دیپلماتیک در خلأ اتفاق نمیافتد. برای پیشبرد هر مذاکرهای یا فرآیند دیپلماتیکی، نیازمند یک فضای حداقلی هستید تا بتوانید کار دیپلماسی را پیش ببرید.»
بقائی خاطرنشان کرد:«متاسفانه، آمریکا با پیامهای متناقض، تغییر مکرر مواضع و مطالبات و همچنین نقض مکرر آتشبس، به این روند آسیب میزند.» همچنین تشدید بحران در منطقه، موضوع گفتوگوی هاکان فیدان و فیصل بن فرحان، وزرای امور خارجه ترکیه و عربستان سعودی با سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه کشورمان بود. سید عباس عراقچی در این تماسهای جداگانه ضمن محکومیت تجاوز نظامی آمریکا و نقض حاکمیت ملی و تمامیت ارضی ایران، بر حق ذاتی دفاع مشروع جهت پاسخ متقابل نیروهای مسلح مقتدر کشورمان تاکید کرد.
گفتوگو با ایران هنوز ادامه دارد
در میانه این تهدیدهای و تبادل آتش، فاکس نیوز، به نقل از یک مقام ارشد کاخ سفید پس از پست ترامپ و تهدید دوباره ایران مدعی شد که مذاکرات با ایران هنوز به صورت غیررسمی ادامه دارد.
هشدار صریح
پیش از شروع این تنشها مقامات ایرانی نسبت به عواقب آن هشدار داده بودند. محمدباقر قالیباف، رئیس هیات مذاکرهکننده ایرانی «میناب ۱۶۸» در پستی در حساب شخصی خود در شبکه ایکس نوشته بود: «ما زبان دیپلماسی را ترجیح میدهیم، اما زبانهای دیگر را بسیار روانتر صحبت میکنیم. اگر تعهدات خود را بشکنید، ما به همان زبان که خودمان بهتر بلدیم، روی میآوریم. شما سوار همان اسبی میشوید که زین کردهاید!» عراقچی نیز در بحبوحه تنش بین ایران و آمریکا در پیامی هشدار داد که اگر میخواهید در امان باشید بهتر است منطقه ما را ترک کنید. وی ساعاتی پیشتر نیز با هشدار نسبت به هرگونه خطای احتمالی دشمن در خلیجفارس، گفته بود دیپلماسی را ترجیح میدهیم؛ اما سخن گفتن به زبانهای دیگر را نیز میدانیم.
زمان خویشتنداری
وزارت امور خارجه روسیه روز چهارشنبه از ایران و آمریکا خواست تا از خود خویشتنداری نشان دهند و حملات را متوقف کنند. ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه حمله به زیرساختهای «غیرنظامی» را «غیر قابل قبول» خواند و گفت که مسکو از ایالات متحده و ایران میخواهد که خویشتنداری کنند.
وزارت خارجه چین نیز به تنش تازه میان آمریکا و ایران واکنش نشان داد. سخنگوی وزارت امور خارجه چین اعلام کرد همه طرفها در خاورمیانه باید آرامش و خویشتنداری خود را حفظ کنند و از تشدید درگیریها دست بردارند. وی افزود: «واشنگتن و تهران باید گامهای مشخصی برای کاهش تنش بردارند و برای حل اختلافات خود به روشهای دیپلماتیک پایبند باشند.» در سوی دیگر پاکستان که چندین هفته است مشغول میانجیگری بین ایران و ایالات متحده با هدف پایان جنگ و رسیدن به یک تفاهم است، درباره تحولات اخیر واکنش نشان داد و نماینده پاکستان در سازمان ملل متحد از تشدید تنشها در منطقه ابراز نگرانی کرد.
عاصم افتخار احمد، نماینده پاکستان در سازمان ملل متحد در نشست سهشنبه شب شورای امنیت درباره وضعیت منطقه گفت: «پاکستان عمیقا نگران وضعیت جاری در منطقه است که با درگیریهای مجدد و تنشهای تشدید شده مشخص میشود.» وی افزود: «رویدادهای چند روز گذشته به خوبی شکنندگی اوضاع، خطر تشدید تنش و لزوم به ثمر رسیدن تلاشهای دیپلماتیک را برجسته کرده است.» نماینده پاکستان در ادامه گفت: «چرخه خشونت و بیثباتی باید به نفع صلح، امنیت و رفاه منطقهای و بینالمللی پایان یابد.»
تصویب قطعنامه ضدایرانی در شورای حکام
همزمان با این تحولات، در جبهه سیاسی نیز فشار غربیها در حال تشدید است. در این چارچوب؛ پیشنویس قطعنامهای علیه ایران که با پیشنهاد آمریکا و حمایت انگلیس، فرانسه و آلمان تهیه شده، روز چهارشنبه ۲۰ خرداد در نشست فصلی شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی به رای گذاشته شد. این قطعنامه با ۲۱ رای موافق، ۱۰ رای ممتنع و سه رای مخالف به تصویب رسید. در این سند از ایران خواسته شده درباره تاسیسات هستهای بمبارانشده و اورانیوم غنیشده آنها به آژانس اطلاعرسانی کند. پیشتر ایران با ارسال نامهای از سوی سید عباس عراقچی به وزرای خارجه کشورهای عضو شورا، خواستار هوشیاری و جلوگیری از ابزاری شدن آژانس شده و هشدار داده بود که هرگونه اقدام نسنجیده با «پاسخ مقتضی» مواجه خواهد شد.
جنگ یا تفاهم؟
در نهایت به نظر میرسد که این تبادل آتش بین ایران و آمریکا خطری جدی در راستای نزدیک شدن به جنگی دوباره تلقی نمیشود. ایران توانست در عملیاتهایی که در شبهای گذشته انجام شد، ظرفیت و توان طرفهای مقابل را برای شروعی دوباره بیازماید. ظاهرا آمریکای ترامپ فعلا دنبال جنگ نیست و رسیدن به تفاهم برایش مطلوبتر است. در این شرایط ایران میتواند در مسیر گرفتن امتیاز بیشتر از آمریکا گام بردارد و چند هفته دیگر برای رسیدن به تفاهم اولیه صبر کند. این سیاست ایران که بسته بودن تنگه هرمز را در پی دارد، منجر به فشار بیشتر بر اقتصاد جهانی میشود.
