صادرات سوخت کشتی از خاورمیانه در بازه مارس تا ماه اوت، نسبت به مدت مشابه سال قبل ۴۵ درصد افت کرده است
بحران کمبود سوخت کشتیها
چرا سوخت کشتیکمیاب شده؟
بیشترکشتیها و نفتکشها عمدتا با سوخت سنگین موسوم به بانکر فیول (HFO) کار میکنند؛ محصولی جانبی که در فرآیند پالایش نفت خام تولید میشود. گونههای دیگری مانند گازوئیل دریایی، دیزل دریایی و سوخت کمگوگرد VLSFO نیز در این بازار استفاده میشوند. اما بر اساس دادههای شرکت تحلیل انرژیKpler، صادرات سوخت کشتی از خاورمیانه در بازه مارس تا ماه اوت، نسبت به مدت مشابه سال قبل ۴۵درصد افت کرده و به میانگین ۴۴۷هزار بشکه در روز رسیده است.
شرکت مشاوره انرژی Energy Aspects نیز به رویترز گفته برای سهماه سوم امسال، کسری ۲۱۸هزار بشکهای در بازار سوختکشتی پیشبینی میکند؛ نخستین کسری از سهماه سوم ۲۰۲۵ به اینسو؛ دورهای که کسری آن تقریبا ناچیز و تنها در حد ۶ هزار بشکه بود. ریشه این بحران را باید در دو جنگ همزمان جستوجو کرد. جنگ آمریکا علیه ایران، تنگه هرمز -مسیری که پیش از جنگ حدود ۲۰ درصد نفت و گاز جهان از آن عبور میکرد- را عملا فلج کرده، درحالیکه ایران نیز برای دفاع، چندین تاسیسات نفتی در خلیجفارس را هدف قرار داده است. حملات حوثیهای یمن به کشتیرانی در دریای سرخ و تنگه راهبردی بابالمندب نیز مسیرهای جایگزین عرضه را محدودتر کرده است.
رویستون هوان، تحلیلگر ارشد فرآوردههای نفتی در Energy Aspects، به الجزیره گفته از آوریل تاکنون، شرکتش کاهش ۴۰۰هزار بشکهای در فروش سوخت کشتی نسبت به سال قبل (که ۶.۹میلیون بشکه در روز بود) مشاهده کرده؛ رقمی که در طول یک سال، معادل حدود ۲میلیون تن کمتر سوخت در هر ماه است. به گفته او، «برای مقایسه، این میزان افت عرضه تقریبا هماندازه کل حجم فروش سوخت کشتی چین است»؛ کشوری که خود یکی از بزرگترین پالایشگران جهان محسوب میشود. جنگ دوم، در اوکراین جریان دارد. حملات پهپادی اوکراین به چندین پالایشگاه بزرگ روسیه، تولید فرآوردههای این کشور -دومین صادرکننده بزرگ نفت خام جهان- را مختل کرده؛ صادرات سوخت کشتی روسیه در ماه اوت به رکورد پایین ۵۹۱ هزار بشکه در روز رسید، در برابر میانگین بیش از ۸۶۰هزار بشکهای سال۲۰۲۵(بر اساس دادههای Kpler که از سال ۲۰۱۷ ثبت شدهاند.) نتیجه خالص این دو بحران همزمان روشن است: نفت خام کمتری از دو منطقه کلیدی -خلیجفارس و روسیه- به بازار جهانی میرسد.
بیاعتنایی پالایشگاهها به سوخت کشتی
اما کمبود نفت خام تنها نیمی از داستان است. نیمه دیگر، انتخاب آگاهانه پالایشگاههاست: بنزین، دیزل و سوخت جت -که آنها هم از پالایش نفت خام بهدست میآیند- برای تولیدکننده سودآورتر از سوخت کشتیاند و پالایشگاهها این محصولات را در اولویت قرار میدهند. برای نمونه، پالایشگاه ۶۵۰هزار بشکهای دانگوت در نیجریه، صادرات دیزل، بنزین و سوخت جت خود را افزایش داده، درحالیکه صادرات سوخت کشتیاش کاهش یافته است.
تحلیلگر بازار، سونیل ردی، در پستی در پلتفرم ایکس نوشته یکی از دلایل اصلی کمبود جهانی سوخت کشتی، «سودآوری فوقالعاده دیزل» است: وقتی حاشیه سود دیزل بهشدت بالا میرود، پالایشگاهها انگیزه قوی برای استخراج حداکثری دیزل و بنزین از هر بشکه نفت پیدا میکنند. به گفته او، بهجای آنکه پسماند سنگین نفت خام بهعنوان سوخت کشتی باقی بماند، پالایشگاهها آن را از واحدهای فرآوری ثانویه عبور میدهند تا به محصولات پرارزشتری مانند دیزل تبدیل شود؛ بهبیان دیگر، حاشیه سود بسیار بالای دیزل، عملا بشکهها را از بازار سوخت کشتی میرباید و قیمت آن را نیز بالا میبرد. هرچند این کمبود اثری جهانی دارد، آسیا -به دلیل وابستگی شدید به خلیجفارس- بیشترین آسیب را میبیند. بر اساس دادههای Kpler، سنگاپور، بزرگترین قطب سوخترسانی کشتی در جهان، بیش از نیمی از نزدیک به یکمیلیون بشکه سوخت کشتی مصرفی روزانه خود را وارد میکند.
به گفته پلتفرم قیمتگذاری سوخت کشتی ZeroNorth، قیمت سوخت VLSFO در سنگاپور از آغاز جنگ ایران تاکنون ۷۶درصد جهش کرده و تا اول سپتامبر به نزدیک ۸۲۵ دلار در هر تن -معادل حدود ۱۳۰ دلار در هر بشکه- رسیده است. رویترز نیز گزارش داده ذخایر سوخت کشتی در منطقه آمستردام-روتردام-آنتورپ هلند و در فجیره امارات، حدود ۳۰درصد پایینتر از میانگین فصلی سهساله خود قرار دارند. به گفته ردی، «اقتصاد جهانی بر هزاران زنجیره تامین بههموابسته بنا شده... بدون کشتی، جهانیشدن از هم میپاشد. وقتی سوخت کشتی بیشازحد کمیاب یا گران شود، خیلی چیزها فقط گرانتر نمیشوند؛ در نقطهای، برخی مبادلات تجاری اساسا دیگر توجیه اقتصادی نخواهند داشت.»
چرا این افت اهمیت دارد؟
هوان از Energy Aspects توضیح میدهد وقتی تولید سوخت کشتی کاهش مییابد اما تقاضا تغییری نکرده، هزینه آن بالا میرود؛ هزینهای که معمولا نه صاحب کشتی، بلکه مصرفکننده نهایی آن را میپردازد، چون هزینه سوخت بخش قابلتوجهی از هزینه هر سفر دریایی را تشکیل میدهد. حماد حسین، اقتصاددان حوزه اقلیم و کالا در Capital Economics، همین نکته را تایید میکند و میگوید کمبود عرضه سوخت کشتی، فشار صعودی قابلتوجهی بر قیمتها وارد کرده که میتواند مستقیما هزینه حملونقل جهانی را بالا ببرد. به گفته او، با توجه به نبود ظرفیت پالایشی مازاد در سطح جهان، قیمتها احتمالا تا زمان حلوفصل بحران خاورمیانه در سطح بالا باقی خواهند ماند.
